[NGHIÊN CỨU LUẬT MỖI NGÀY] – Hủy bản án sơ thẩm do Tòa án cấp sơ thẩm xác định sai di sản thừa kế do người chết để lại, ảnh hưởng đến việc phân chia di sản thừa kế và phân chia trách nhiệm của những người thừa kế trong việc thực hiện nghĩa vụ trả nợ. - Luật sư Đà Nẵng

NHẬN ĐỊNH CỦA TÒA ÁN:

Sau khi nghiên cứu các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án được thẩm tra tại phiên tòa, ý kiến của đại diện Viện kiểm sát và kết quả tranh tụng tại phiên tòa, Hội đồng xét xử phúc thẩm nhận định:

[1]. Về những người tham gia tố tụng: Tại phiên tòa phúc thẩm, vắng mặt một số người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan. Xét việc vắng mặt của những đương sự này không ảnh hưởng đến việc xét kháng cáo của chị Phan Thị Mỹ T2. Do đó, căn cứ các Điều 227, 228 của Bộ luật Tố tụng dân sự, Hội đồng xét phúc thẩm xử tiến hành xét xử vắng mặt đương sự. [2]. Về nội dung: Xét kháng cáo của bà Phan Thị Mỹ T2:

[2.1]. Các đương sự trình bày thống nhất về các nội dung sau đây: Phần đất trạnh chấp theo đo đạc thực tế có diện tích là 33.940m², theo giấy chứng nhận quyền sử dụng đất có diện tích là 34.161,9m²; mục đích sử dụng đất trồng lúa, tại thửa số 6, tờ bản đồ số 10, tọa lạc tại ấp B, xã T, huyện T được Üy ban nhân dân huyện T cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ngày 27/11/2013 cho bà Nguyễn Thị Tuyết. Bà Nguyễn Thị T1 sống chung với ông Phan Văn M1, sinh được ba người con, gồm: chị Phan Thị Mỹ T2 (sinh năm 1974); anh Phan Chí L1 (sinh năm 1976) và chị Phan Thị Mỹ H2 (sinh năm 1982). Năm 1981, ông M1 chết). Cha mẹ của bà T1 là ông Nguyễn Văn D1 và bà Nguyễn Thị B, đều đã chết trước bà Nguyễn Thị Tuyết. Bà T1 chết ngày 02/4/2022. Ngoài ba người con nêu trên, bà T1 không có người con nào khác. Năm 1991, bà T1 chung sống như vợ chồng, nhưng không đăng ký kết hôn với ông Nguyễn Văn C. Hai người không có con chung. Trước khi về chung sống với bà T1, thì ông C chung sống với bà Phạm Thị K (không rõ từ năm nào), nhưng sinh được 04 người con chung là anh Nguyễn Văn H (sinh năm 1974); chị Nguyễn Thị D (sinh năm 1977); chị Nguyễn Thị Bích H1 (sinh năm 1980) và chị Nguyễn Thị Bích L (sinh năm 1983). Trong thời gian chung sống với ông C, bà T1 nhận chuyển nhượng của vợ chồng ông Mai Văn M – bà Võ Thị Nại P1 đất nêu trên. Sau khi bà T1 chết, ngày 25/8/2022, ông C và anh L1 đã ký hợp đồng chuyển nhượng toàn bộ diện tích đất nêu trên cho chị Nguyễn Thị N. Bà K cho rằng không liên quan đến tài sản trên nên từ chối tham gia tố tụng; các anh chị H, D, H1 và L trình bày khi còn sống, ông C đã chuyển nhượng phần đất trên cho bà N nên các anh chị từ chối nhận di sản và đồng ý tiếp tục thực hiện hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho bà N theo thỏa thuận chuyển nhượng trước đây của ông C.

[2.2]. Các đương sự không thống nhất được các nội dung sau: Anh L2 cho rằng phần đất nêu trên là tài sản chung của ông C và bà T1, được tạo lập bằng nguồn thu nhập chung, trong thời kỳ hai người này sống chung. Chị T2 không đồng ý với quan điểm nêu trên của anh L2 và cho rằng đây là tài sản riêng của bà T1, được mua bằng nguồn tiền do bà T1 bán tài sản bên nội của chị T2 (tức là dòng họ của ông Phan Văn M1, chồng trước của bà T1 cho), mục đích là khi bà T1 chết đi thì các con của bà T1 gồm chị T2, anh L2 và chị H1 được hưởng. Do đó, chị T2 không đồng ý cho ông C được hưởng một phần hai tài sản tranh chấp. Ngoài ra, chị T2 còn trình bày, khỉ còn sống, do thiếu tiền xây nhà, nên bà T1 chuyển nhượng 10.000m2 đất, là một phần trong diện tích đất tranh chấp nêu trên cho chị T2 với giá 10 cây vàng. Chị T2 đã giao cho bà T1 đủ 10 cây vàng, bà T1 trao đất cho chị T2 sử dụng, hiện chị T2 cho anh Nguyễn Văn G thuê lại đất, tuy nhiên việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất và việc giao nhận vàng giữa bà T1 và chị T2 không được lập giấy tờ. Anh L2 và ông C tự ý chuyển nhượng toàn bộ diện tích đất trên cho chị N không hỏi ý kiến của chị T2, nên chị T2 không đồng ý hợp đồng này và đề nghị công nhận hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa bà T1 với chị T2, phần đất còn lại sau khi đã trừ phần chuyển nhượng cho chị T2 thì để chia thừa kế cho ba người con thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà T1 chị T2, anh L2 và chị H1. là Anh L2 không đồng ý công nhận việc chị T2 trình bày rằng bà T1 đã chuyển nhượng cho chị T2 10.000m2 đất, đề nghị chia đôi tài sản tranh chấp, xác định ông C, bà T1 mỗi người được hưởng một phần hai, phần ông C được hưởng, do đã chuyển nhượng cho chị N nên đề nghị tiếp tục thực hiện hợp đồng, phần của bà T1 được hưởng thì chia thừa kế cho bốn người, gồm ông C, chị T2, anh L2 và chị H1.

[2.3]. Quan điểm của Hội đồng xét xứ phúc thẩm như sau:

[2.3.1]. Anh L2 cho rằng, năm 2003, anh L2, ông C và bà T1 có mua phần đất nêu trên của vợ chồng ông Mai Văn M, nguồn tiền do ba người mua bán cá giống mà có, đồng thời cung cấp tờ khai nhân khẩu thể hiện ông C, bà T1, anh L2 và chị H1 đăng ký chung hộ khẩu, lời khai của ông Bùi Tấn T3 (BL 149) xác nhận việc ba người nuôi cá giống. Xét, ông C và T1 chung sống với nhau như vợ chồng từ năm 1991, nhưng không đăng ký kết hôn, cho đến khi năm 2003, bà T1 nhận chuyển nhượng đất của vợ chồng ông Mai Văn M và cho đến khi bà T1 chết (năm 2022), thì bà T1 và ông C vẫn chưa đăng ký kết hôn. Do đó, Tòa án cấp sơ thẩm xác định theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, Nghị quyết số 35/2000/NQ-QH10 ngày 09/6/2000 của Quốc hội về việc thi hành Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 và Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP ngày 03/01/2001 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 35/2000/NQ-QH10 ngày 09/6/2000 của Quốc hội về việc thi hành Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 thì quan hệ giữa ông C và bà T1 không được công nhận là vợ chồng và ông C không được hưởng di sản thừa kế của bà T1, là đúng pháp luật. Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thầm xác định tài sản tranh chấp là tài sản chung của ông C và bà T1 được tạo lập trong thời kỳ hai người sống chung là không có căn cứ, bởi lẽ, như trên đã phân tích, ông C, bà T1 không được công nhận là vợ chồng và những tài liệu anh L2 đưa ra không đủ là chứng cứ để chứng mỉnh ông C có góp tiền, cùng với bà T1 mua tài sản nêu trên, trong khi vợ chồng của ông Mai Văn M có Tờ xác nhận (được Ủy ban nhân dân xã N, huyện C, tỉnh An Giang chứng thực) thể hiện nội dung năm 2003 chỉ chuyển nhượng phần đất nêu trên cho bà T1 và nhận tiền trực tiếp từ bà T1, chứ không liên quan đến người khác (BL số 145). Đồng thời, sau khi bà T1 được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, ông C không có khiếu nại gì. Do đó, Tòa án cấp sơ thẩm xác định phần đất nêu trên là tài sản chung của ông C và bà T1 và chia cho ông C được hưởng 1½ tài sản tranh chấp, là không đúng. Kháng cáo của chị T2 về việc đề nghị không công nhận tài sản tranh chấp là của chung ông C và bà T1 là có căn cứ. Nhận định và quyết định của Tòa án cấp sơ thầm ảnh hưởng đến kết quả chia thừa kế di sản do bà T1 để lại, đến quyền lợi của những người thừa kế của bà T1, mà cấp phúc thẩm không thể khắc phục được.

[2.3.2]. Quá trình giải quyết vụ án, chị N và anh L2 thống nhất trình bày, trong số 1.700.000.000 đồng mà anh L2 nhận của chị N, do chuyển nhượng phần đất tranh chấp nêu trên, anh L2 trích ra 653.000.000 đồng để trả ngân hàng, do khi còn sống, bà T1 vay nợ ngân hàng. Hồ sơ vụ án không có hồ sơ vay nợ ngân hàng của bà T1 mà chỉ có lời khai của anh L2 (BL số 47) là bà T1 vay tiền của ngân hàng C1, chỉ nhánh Đ1, và Giấy nộp tiền vào ngân hàng C1, ngày 07/9/2022, số tiền 653.000.000 đồng, tuy nhiên không rõ, ai nộp tiền và nộp với mục đích gì. Trong khi, tại Biên bản phiên tòa ngày 15/4/2024 (BL số 323) thể hiện anh L2 trình bày trả số tiền trên cho Ngân hàng N2 chỉ nhánh Đ1. Hồ sơ vụ án có Giấy biên nhận (Về việc vay tiền) thể hiện nội dung ngày 07/7/2022, ông Nguyễn Văn C và anh Phan Chí L1 vay của ông Nguyễn Minh H4, bà Nguyễn Thị N653.240.000 đồng, mục đích vay là để “trả thế chấp quyền sử dụng đất do bà Nguyễn Thị T1 đứng tên QSDĐ (theo Hợp đồng Thế chấp số 001911.TC.005 tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần C1 chỉ nhánh Đ1) (BL số 121). Tại trang bổ sung trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của bà T1 cũng thể hiện thế chấp bằng quyền sử dụng đất tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần C1 chỉ nhánh Đ1 theo hồ sơ số 001911.TC.005, đã xóa nội dung đăng ký thế chấp ngày 26/03/2021 (BL số 07,08). Quá trình giải quyết vụ án, Toà án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh thu thập chứng cứ: tại Công văn số 202/CNĐT-TH ngày 24/3/2025, Ngân hàng TMCP C1 chỉ nhánh Đ1 cung cấp thông tin như sau: “Theo Hợp đồng cho vay số 09.012/2021 – HĐCV/NHCT720 ngày 29/3/2021 và Giấy nhận nợ ngày 29/3/2021, bà Nguyễn Thị T1 và ông Nguyễn Văn Ccó vay tại Ngân hàng TMCP C1-Chi nhánh Đ1 số tiền 600.000.000 đồng… Đến ngày 07/9/2022, bà Nguyễn Thị T1 đã thanh toản xong khoản nợ vay (tất toán) tổng cộng số tiền nợ gốc và lãi là 653.240.614 đồng. Số tiền trả nợ do ông Nguyễn Minh H4, số CCCD: 087086000650, điện thoại số 0989584071, nộp”. Như vậy, tại cấp sơ thầm, các đương sự đã trình bày về khoản vay 600.000.000 đồng của bà T1, ông C và việc anh H4 trả số nợ này cho Ngân hàng thay cho bà T1, ông C, nhưng Tòa án cấp sơ thẩm không xác minh để làm rõ việc khi còn sống bà T1, ông C vay nợ Ngân hàng TMCP C1 chỉ nhánh Đ1, và anh L1, ông C đã vay anh H4, chị N 653.240.000 đồng để thanh toán khoản vay của ông C, bà T1 cho Ngân hàng, là “Thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại”, quy định tại Điều 615 Bộ luật Dân sự năm 2015, dẫn tới xác định sai giá trị di sản thừa kế do bà T1 để lại, ảnh hưởng đến việc chia di sản thừa kế và phân chia trách nhiệm của những người thừa kế của bà T1 trong việc thực hiện nghĩa vụ với chị N, anh H4.

[2.3.3]. Chị T2 cho rằng khi còn sống bà T1 chuyển nhượng cho chị T2 10.000m² đất, với giá 10 cây vàng, nhưng thừa nhận không có giấy tờ chứng minh việc chuyền nhượng và việc giao nhận vàng, trong khi lời trình bày của chị T2 không được anh L1 thừa nhận. Những người làm chứng là bà Trần Thị Đ, bà Trần Thị Út E và chị Trần Thị Mỹ N1 trình bày chỉ nghe nói lại có việc chuyển nhượng chứ không trực tiếp chứng kiến việc chuyển nhượng và việc giao nhận vàng. Quá trình tham gia tổ tụng, bà E có thay đổi lời khai là có lần, không rõ thời gian, bà chứng kiến chị T2 đưa cho bà T1 10 cây vàng 24K để mua diện tích 10.000m² nhưng sau đó bà E lại trình bày bà không biết đưa loại vàng gì, trọng lượng bao nhiêu. Như vậy, chị T2 không cung cấp được chứng cứ trực tiếp chứng minh bà T1 chuyển nhượng cho chị T2 10.000m² đắt, trong khi anh L1 không thừa nhận. Do đó, Tòa án cấp sơ thẩm không chấp nhận yêu cầu của chị T2 về việc công nhận hợp đồng chuyển nhượng quyển sử dụng đất giữa bà T1 với chị T2, là có căn cứ.

[2.3.4]. Hồ sơ vụ án thể hiện, anh Nguyễn Minh H4 trình bày là chồng của chị Nguyễn Thị N, chị N cũng thừa nhận anh H4 là chồng, đồng thời hai người trình bày số tiền chị N cho anh L1 vay để trả tiền cho ngân hàng thay cho bà T1 là tiền chung của vợ chồng anh H4. Theo xác minh thì anh H4 chính là người đã nộp tiền vào ngân hàng để trả khoản vay của bà T1, ông C. Hội đồng xét xử phúc thẩm xét thấy tuy anh H4 yêu cầu không đưa anh H4 vào tham gia tố tụng vì đã có chị N đứng đơn kiện. Nhưng lẽ ra Tòa án cấp sơ thẩm phải xác định tư cách tố tụng của anh H4 là người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án, để bảo đảm quyền lợi cho anh H4 (Khoản 4 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự). Sau đó, anh H4 có quyền ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng hoặc xin xét xử vắng mặt.

[2.3.5]. Tòa án cấp sơ thẩm xác định ông C được hưởng một phần hai tài sản, giữa ông C và người vợ cũ là bà Phạm Thị K là hôn nhân thực tế, do đó, nếu ông C được chia tài sản, thì bà K cũng là người thừa kế di sản của ông C, nhưng Tòa án cấp sơ thẩm không đưa bà K vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ án là thiếu sót. Vì tương tự như trường hợp của anh H4, bà K có quyền ủy quyền cho người khác tham gia tổ tụng hoặc xin xét xử vắng mặt, nhưng trước đó Tòa án phải xác định tư cách tố tụng của bà K là người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án. Kháng cáo của chị T2 về vấn đề này là đúng. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử phúc thẩm không hủy bản án sơ thẩm vì lý do này, vì như trên đã phân tích, ông C không có quyền hưởng 1½ tài sản, nên không phát sinh quyền thừa kế của bà K, mà chỉ nêu ra để Hội đồng xét xứ sơ thẩm rút kinh nghiệm.

[2.3.6]. Hồ sơ vụ án có Văn bản từ chối nhận di sản thừa kế của chị Phan Thị Mỹ H2, đồng thời chị H2 cho anh Phan Chí L1 được thừa hưởng toàn bộ phần di sản mà chị H2 được thừa kế từ bà T1. Văn bản từ chối nhận di sản thừa kế được hợp pháp hóa lãnh sự ngày 22/9/2022 (BL 354). Đồng thời, cùng ngày, chị H2 lập hợp đồng ủy quyền cho anh L1 tham gia tố tụng và toàn quyền quyết định mọi vấn đề liên quan đến vụ án (BL số 21). Do đó, kháng cáo của chị T2 cho rằng hồ sơ vụ án không có Văn bản từ chối nhận di sản thừa kế của chị Phan Thị Mỹ H2, là không có căn cứ.

[2.3.7]. Từ những phân tích trên, Hội đồng xét xử phúc thẩm xét thấy Tòa án cấp sơ thẩm khi giải quyết vụ án có sai sót về tố tụng, thu thập chứng cứ chưa đầy đủ và áp dụng pháp luật chưa đúng, dẫn tới chia thừa kế không đúng, ảnh hưởng đến quyền lợi của các đương sự, mà Tòa án cấp phúc thẩm không thể thực hiện bổ sung được. Do đó, Hội đồng xét xử phúc thẩm chấp nhận một phần kháng cáo của chị Phan Thị Mỹ T2, hủy bản án dân sự sơ thẩm nêu trên để giao hồ sơ cho Tòa án cấp sơ thầm giải quyết lại vụ án theo thủ tục sơ thẩm.

[2.3.8]. Chị T2 không có đơn phản tố yêu cầu hủy hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa anh L1, ông C với chị N. Chị N và anh L1 yêu cầu tiếp tục thực hiện hợp đồng. Do đó, khỉ giải quyết lại vụ án, Tòa án cấp sơ thẩm căn cứ vào ý chí của các đương sự để giải quyết lại về hiệu lực của hợp đồng này cho phù hợp.

[NGUỒN BẢN ÁN SỐ: 2243/2025/DS-PТ NGÀY: 28- 3 – 2025 CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN CẤP CAO TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH]

LINK PDF: BẢN ÁN SỐ: 2243/2025/DS-PТ NGÀY: 28- 3 – 2025

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

09 Nguyễn Huệ, Phường Thuận Hoá, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

P.301, Tầng 3, số 63 Vũ Ngọc Phan, phường Láng, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An