Hình phạt cảnh cáo đối với người chưa thành niên phạm tội từ ngày 01/01/2026 - Luật sư Đà Nẵng

Thực hiện chính sách hình sự nhân đạo và phù hợp với lứa tuổi, pháp luật Việt Nam dành cho người chưa thành niên những quy định riêng biệt nhằm mục tiêu giáo dục, cảm hóa và hỗ trợ tái hòa nhập xã hội. Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (Có hiệu lực từ ngày 01/01/2026) đã có nhiều quy định mới có tính chất cải cách quan làm rõ cơ sở pháp lý cho biện pháp cảnh cáo đối với người chưa thành niên phạm tội. Chính sách hình sự với đối tượng này được xây dựng trên nguyên tắc: giáo dục là chính, trừng phạt là phụ bởi người chưa thành niên thường non kinh nghiệm, dễ bị lôi kéo và kích động. Do đó, hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục họ ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới, có tác dụng phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đây đối với mỗi tội phạm: (i) Cảnh cáo; (ii) Phạt tiền; (iiii) Cải tạo không giam giữ; (iv) Tù có thời hạn.[1] Trong đó, hình phạt cảnh cáo là hình phạt nhẹ nhất trong hệ thống hình phạt, vừa đảm bảo tính răn đe, vừa tạo điều kiện thuận lợi nhất cho quá trình giáo dục, phục hồi.

Hình phạt Cảnh cáo và các quy định liên quan trong Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024

Điều 115 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (Luật TPNCTN 2024) quy định người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đây đối với mỗi tội phạm, gồm: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và tù có thời hạn. Bên cạnh đó, Luật TPNCTN 2024 còn có quy định mới về điều kiện và giới hạn áp dụng của hình phạt cảnh cáo theo hướng có lợi hơn. Cụ thể:

Điều 34 BLHS năm 2015 chỉ có quy định chung về hình phạt cảnh cáo là “Cảnh cáo được áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, nhưng chưa đến mức miễn hình phạt” mà không có quy định riêng về hình phạt cảnh cáo đối với người chưa thành niên phạm tội. Điều 116 Luật TPNCTN 2024 đã có quy định về vấn đề này, cụ thể hình phạt cảnh cáo được áp dụng đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng do vô ý, phạm tội ít nghiêm trọng và có tình tiết giảm nhẹ, nhưng chưa đến mức miễn hình phạt.

Ngoài điều kiện “chưa đến mức miễn hình phạt” như Điều 34 BLHS năm 2015, Luật TPNCTPT năm 2024 còn có quy định có lợi hơn BLHS năm 2015, cụ thể:

– Mở rộng điều kiện về loại tội phạm: Điều 115 Luật TPNCTN 2024 quy định ngoài loại tội phạm ít nghiêm trọng, hình phạt cảnh cáo còn được áp dụng đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng với lỗi vô ý.

– Điều kiện về tình tiết giảm nhẹ: Nếu Điều 34 BLHS năm 2015 quy định Người chưa thành niên phạm tội phải có nhiều tình tiết giảm nhẹ quy định tại Điều 51 BLHS năm 2015, thì Điều 116 Luật TPNCTN 2024 quy định Người chưa thành niên phạm tội chỉ cần “có tình tiết giảm nhẹ”, tức là chỉ bắt buộc có một tình tiết giảm nhẹ.

Ngoài ra, Luật TPNCTN 2024 là một bước đột phá với việc quy định chi tiết 12 biện pháp xử lý chuyển hướng (XLCH) áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội. Các biện pháp này bao gồm 11 biện pháp tại cộng đồng và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng. Các biện pháp XLCH nhằm mục đích giám sát, giáo dục, phòng ngừa, và đưa người chưa thành niên ra khỏi trình tự tố tụng hình sự thông thường, hướng tới một thủ tục nhanh chóng, đơn giản và thân thiện. Số lượng và sự đa dạng của các biện pháp xử lý chuyển hướng cùng với nguyên tắc ưu tiên rõ ràng báo hiệu một sự thay đổi mô hình sâu sắc từ một hệ thống chủ yếu trừng phạt sang một hệ thống phục hồi và giáo dục. Động thái này nhằm giảm thiểu sự kỳ thị và những tác động tiêu cực của quá trình tố tụng hình sự chính thức đối với người chưa thành niên. Sự tương phản giữa các lựa chọn không tước tự do hạn chế trước đây và danh sách toàn diện 12 biện pháp xử lý chuyển hướng là rất rõ ràng. Việc ưu tiên rõ ràng các biện pháp này so với các hình phạt chính thức không chỉ là một thay đổi nhỏ; đó là một sự định hướng lại cơ bản của toàn bộ triết lý tư pháp người chưa thành niên. Điều này cho thấy ý định lập pháp mạnh mẽ nhằm giữ người chưa thành niên tránh xa hệ thống tư pháp hình sự chính thức bất cứ khi nào có thể, nhận ra những hậu quả tiêu cực lâu dài của hồ sơ hình sự và việc giam giữ đối với sự phát triển và tái hòa nhập của các em.

Vai trò của hình phạt cảnh cáo trong hệ thống tư pháp thân thiện với người chưa thành niên: Từ trừng trị sang giáo dục, phòng ngừa

BLHS 2015 đã có nguyên tắc giáo dục là chính đối với người chưa thành niên phạm tội, tuy nhiên, thực tiễn xét xử vẫn nặng về áp dụng hình phạt tù. Luật TPNCTN 2024 củng cố mạnh mẽ nguyên tắc này bằng cách ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và chỉ áp dụng hình phạt khi các biện pháp giáo dục không hiệu quả. Hình phạt cảnh cáo, với bản chất là khiển trách tinh thần, phù hợp với định hướng giáo dục, giảm thiểu tác động tiêu cực của án tích và việc cách ly xã hội. Việc lập pháp ưu tiên rõ ràng các biện pháp xử lý chuyển hướng hơn bất kỳ hình thức trừng phạt nào đại diện cho một sự thay đổi sâu sắc từ cách tiếp cận “trừng phạt trước, phục hồi sau” sang mô hình “phục hồi trước, trừng phạt là biện pháp cuối cùng”. Đây là một sự phát triển triết lý đáng kể, nhằm thay đổi cơ bản hành vi tư pháp và nhận thức xã hội về người chưa thành niên phạm tội. Mặc dù BLHS 2015 đã có các nguyên tắc phục hồi, thực tiễn lại nghiêng về hình phạt tù. Tuy nhiên, Luật TPNCTN 2024 rõ ràng quy định rằng Tòa án chỉ áp dụng hình phạt nếu các biện pháp xử lý chuyển hướng không hiệu quả, và ngay cả khi đó, ưu tiên các hình phạt nhẹ hơn như cảnh cáo. Đây không chỉ là một sự củng cố; đó là một sự sắp xếp lại cấu trúc các ưu tiên. Nó báo hiệu một ý định lập pháp rõ ràng nhằm buộc phải thay đổi trong tư duy và thực tiễn tư pháp, biến hình phạt thực sự trở thành biện pháp cuối cùng.

Giải quyết các vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng hình phạt cảnh cáo đối với người chưa thành niên

Luật TPNCTN 2024 với các quy định chi tiết hơn về điều kiện áp dụng hình phạt cảnh cáo và sự ưu tiên các biện pháp xử lý chuyển hướng, được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng hình phạt cảnh cáo ít được áp dụng trong thực tiễn. Bằng cách làm rõ ranh giới giữa hình phạt và biện pháp giáo dục, Luật TPNCTN 2024 giúp Tòa án có cơ sở vững chắc hơn để đưa ra quyết định phù hợp, tránh lạm dụng hình phạt tù.

Một đổi mới mang tính hệ thống là việc đưa “người làm công tác xã hội” và “báo cáo điều tra xã hội” vào các thành phần không thể thiếu của quy trình tư pháp người chưa thành niên. Điều này thể chế hóa một đánh giá toàn diện về mặt xã hội – tâm lý, vượt ra ngoài những cân nhắc thuần túy pháp lý, điều này rất quan trọng cho việc áp dụng hiệu quả các hình phạt tinh tế như cảnh cáo và các biện pháp xử lý chuyển hướng. Sự cải tiến thủ tục này có nghĩa là khi xem xét một hình phạt cảnh cáo hoặc một biện pháp xử lý chuyển hướng, tòa án sẽ có một sự hiểu biết toàn diện hơn về hoàn cảnh, gia đình và trạng thái tâm lý của người chưa thành niên. Cách tiếp cận toàn diện này là cần thiết để đưa ra các quyết định thực sự cá nhân hóa và phục hồi, từ đó nâng cao hiệu quả và sự phù hợp của các hình phạt như cảnh cáo, đồng thời giải quyết “yếu tố con người” ngoài bản thân tội phạm.

Kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thi hành Luật TPNCTN 2024

Triển vọng và thách thức khi áp dụng các quy định mới từ 01/01/2026

Luật mới hứa hẹn sẽ nâng cao hiệu quả giáo dục, phòng ngừa tái phạm, giảm tỷ lệ người chưa thành niên bị đưa vào cơ sở giam giữ, và thúc đẩy tái hòa nhập cộng đồng. Việc áp dụng hình phạt cảnh cáo một cách phù hợp hơn sẽ góp phần hiện thực hóa nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự.

Tuy nhiên, thành công của Luật TPNCTN 2024 không chỉ phụ thuộc vào văn bản pháp luật mà còn vào năng lực và sự sẵn lòng của các cơ quan thực thi pháp luật, cụ thể:

+ Thực thi: Đòi hỏi sự thay đổi trong nhận thức và thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là Tòa án, để ưu tiên các biện pháp giáo dục thay vì hình phạt tù.

+ Nguồn lực: Cần đầu tư vào đào tạo đội ngũ cán bộ tư pháp, đặc biệt là người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên , cũng như phát triển các chương trình hỗ trợ, giám sát tại cộng đồng.

+ Phối hợp: Yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp, gia đình, nhà trường và cộng đồng để đảm bảo hiệu quả của các biện pháp xử lý chuyển hướng. Sự thành công của Luật TPNCTN 2024 không chỉ phụ thuộc vào văn bản pháp lý mà còn vào năng lực và sự sẵn lòng của các cơ quan thực thi. Xu hướng ưu tiên hình phạt tù trong quá khứ và sự cần thiết của các vai trò mới như người làm công tác xã hội cho thấy sự trì trệ của thể chế và phân bổ nguồn lực sẽ là những thách thức quan trọng có thể làm suy yếu ý định tiến bộ của luật nếu không được giải quyết chủ động. Điều này ngụ ý rằng quá trình chuyển đổi sẽ không tự động. Có khả năng xảy ra sự mất kết nối giữa ý định lập pháp và thực tiễn thực thi nếu các thẩm phán tiếp tục thói quen cũ hoặc nếu nguồn lực cho nhân viên công tác xã hội và các chương trình cộng đồng không đủ. “Tiến bộ” phụ thuộc vào việc vượt qua những trở ngại về hoạt động và văn hóa này, vốn là những thách thức đáng kể.

Để đảm bảo Luật TPNCTN 2024 được thi hành hiệu quả và phát huy tối đa những tiến bộ mà nó mang lại, cần có những kiến nghị cụ thể sau:

+ Đào tạo và nâng cao năng lực: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về Luật TPNCTN 2024 cho thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, luật sư, và đặc biệt là người làm công tác xã hội. Các khóa đào tạo này cần tập trung vào triết lý giáo dục, phục hồi và kỹ năng áp dụng linh hoạt các biện pháp xử lý chuyển hướng, thay vì chỉ tập trung vào các quy định mang tính trừng phạt.

+ Tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Nâng cao nhận thức của cộng đồng, gia đình và chính người chưa thành niên về các quy định mới, đặc biệt là về hình phạt cảnh cáo và các biện pháp xử lý chuyển hướng. Việc này nhằm tạo ra một môi trường xã hội hỗ trợ, khuyến khích việc tái hòa nhập và giảm thiểu sự kỳ thị đối với người chưa thành niên đã phạm lỗi.

+ Đảm bảo nguồn lực: Phân bổ đủ ngân sách và nhân lực cho việc triển khai các biện pháp xử lý chuyển hướng. Điều này bao gồm việc thành lập và vận hành hiệu quả các trung tâm hỗ trợ, tư vấn tâm lý, và dạy nghề cho người chưa thành niên, đảm bảo rằng các biện pháp này có thể được thực hiện một cách có chất lượng và bền vững.

+ Nghiên cứu và đánh giá: Thường xuyên tiến hành nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng Luật sau khi có hiệu lực. Việc này giúp kịp thời phát hiện và khắc phục các vướng mắc, bất cập phát sinh trong quá trình thực thi, đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp của pháp luật với thực tiễn xã hội và sự phát triển của người chưa thành niên.

Luật sư: Phạm Thảo

[1] Theo Điều 115 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024

………………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

Tầng 8, Toà nhà Bluesea, số 205B Hoàng Hoa Thám, phường Bình Lợi Trung, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

Tầng 2, Star Tower, số 68 Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An: