CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG THEO THỎA THUẬN TRONG HÔN NHÂN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI - Luật sư Đà Nẵng

Hiện nay, quan hệ tài sản trong hôn nhân ngày càng được đặc biệt quan tâm và thiết lập trong bối cảnh hòa nhập với pháp luật quốc tế. Tại nhiều quốc gia trên thế giới, các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng được quy định rõ ràng và cụ thể, được biết tới là “Hợp đồng tiền hôn nhân” (Prenuptial Agreement). Theo đó, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 của Việt Nam cũng ghi nhận chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận, cho phép các bên trước khi kết hôn có thể lập thỏa thuận về chế độ tài sản này.

Mặc dù vậy, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể nào về khái niệm cũng như nội dung của thỏa thuận này. Bài viết dưới đây đề cập đến một số vấn đề pháp lý khi thực hiện thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam như sau:

1. Pháp luật Việt Nam về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận

Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận là chế độ pháp lý mà theo đó hai bên, trước khi đăng ký kết hôn, có quyền tự do thỏa thuận bằng văn bản về việc xác lập, quản lý, sử dụng, định đoạt và phân chia tài sản trong thời ký hôn nhân, thay vì mặc nhiên áp dụng chế độ tài sản theo luật định. Đây là cơ chế thể hiện nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết và thỏa thuận của các bên trong quan hệ hôn nhân, đồng thời tạo ra cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền tài sản của mỗi bên.

Điều 47 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (LHNGĐ 2014) quy định trong trường hợp hai bên kết hôn lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận thì thỏa thuận này phải được lập trước khi kết hôn, dưới hình thức bằng văn bản, phải được công chứng hoặc chứng thực, và có hiệu lực kể từ thời điểm đăng ký kết hôn.

Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam không cấm và ghi nhận thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng trước hôn nhân. Theo đó, để xác lập chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận, cần đáp ứng các điều kiện sau:

Thứ nhất, thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng được lập trước khi kết hôn. LHNGĐ 2014 có hai chế độ tài sản cho vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân: (i) chế độ tài sản theo luật định; và (ii) chế độ tài sản theo thỏa thuận. Trường hợp hai bên không lập thỏa thuận về chế độ tài sản trước hôn nhân, thì được xác định là áp dụng chế độ tài sản theo luật định.

Thứ hai, thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng phải được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Bằng hình thức này, chế độ tài sản của vợ chồng mang ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tài sản riêng, tài sản chung của các bên trong thời kỳ hôn nhân. Trường hợp phát sinh tranh chấp giữa các bên và bên thứ ba thực hiện các giao dịch liên quan đến tài sản chung hay riêng của vợ chồng, điều kiện này giúp các bên đảm bảo việc thực thi thỏa thuận và hạn chế những tranh chấp, hay đảm bảo tính hiệu lực của thỏa thuận.

Thứ ba, chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận có hiệu lực kể từ thời điểm đăng ký kết hôn. Với mục đích xác định tài sản của các bên trong thời kỳ hôn nhân nói trên, thỏa thuận chỉ phát sinh hiệu lực khi các bên đăng ký kết hôn. Do đó, trong trường hợp kết hôn trái pháp luật theo quy định tại Điều 8 LHNGĐ 2014, thì thỏa thuận sẽ không có hiệu lực mặc dù đã được lập trước khi kết hôn.

Trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài, chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận phổ biến hơn do một bên là công dân nước ngoài, các nước có nhiều văn bản pháp luật quy định về chế độ này, với độ cụ thể, chính xác và rộng rãi hơn.

Theo đó, tại các nước như Anh, Pháp, Mỹ,… chế độ tài sản của vợ chồng được hiểu là “Hợp đồng tiền hôn nhân”, là sự thỏa thuận giữa các bên dự định kết hôn nhằm thay đổi hoặc xác nhận các quyền và nghĩa vụ pháp lý phát sinh theo pháp luật về hôn nhân và chấm dứt khi các bên ly hôn hoặc chết. Nội dung của Hợp đồng tiền hôn nhân thường bao gồm các thỏa thuận về phân chia tài sản, cấp dưỡng cho vợ/chồng và con cái cũng như quyền nuôi con trong trường hợp ly hôn.

Phạm vi điều chỉnh của thỏa thuận này rộng hơn so với thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng theo pháp luật Việt Nam, khi pháp luật Việt Nam chỉ cho phép vợ chồng được quyền thỏa thuận các vấn đề liên quan đến tài sản mà không bao gồm các quyền, nghĩa vụ khác như quyền cấp dưỡng, quyền nuôi con,… hay phân chia tài sản sau ly hôn.

Như vậy, để đảm bảo tuân thủ pháp luật Việt Nam về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, và thỏa thuận có hiệu lực tại Việt Nam, các bên cần lập thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng trước khi kết hôn, bằng hình thức văn bản được công chứng hoặc chứng thực, và bao gồm các nội dung phù hợp với pháp luật về hôn nhân, tài sản.

2. Nội dung thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng

Điều 48 LHNGĐ 2014 có quy định về các nội dung cơ bản của thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng như sau:

Thứ nhất, xác định tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng. Các bên có quyền xác định tài sản trước hôn nhân là tài sản riêng của mỗi bên, hay tài sản phát sinh từ tài sản riêng đó thuộc quyền sở hữu riêng của từng bên, và được tự do định đoạt, sử dụng, và quản lý mà không cần sự đồng ý của bên còn lại; và tài sản trong thời kỳ hôn nhân được xác định là tài sản chung như động sản, bất động sản được hình thành từ sự đóng góp của cả hai bên hay theo thỏa thuận khác.

Thứ hai, quy định về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung, tài sản riêng và các giao dịch có liên quan; tài sản để bảo đảm nhu cầu thiết yếu của gia đình. Thỏa thuận cần xác định rõ các quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt và quản lý tài sản của các bên đối với tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng; cũng như nghĩa vụ của mỗi bên đối với các tài sản đó. Ngoài ra, việc yêu cầu thỏa thuận về phần tài sản bảo đảm nhu cầu thiết yếu của gia đình là tránh trường hợp các bên đùn đẩy trách nhiệm đối với gia đình, đặc biệt khi các bên chỉ thỏa thuận về tài sản riêng mà không phát sinh tài sản chung.

Thứ ba, điều kiện, thủ tục và nguyên tắc phân chia tài sản khi chấm dứt chế độ tài sản. Để hạn chế tranh chấp xảy ra khi chế độ tài sản chấm dứt, pháp luật yêu cầu vợ chồng khi xác lập thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng cần dự liệu phương thức phân chia tài sản. Theo LHNGĐ 2014, tài sản có thể chia theo cách thức chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân hoặc theo thỏa thuận của hai vợ chồng. Khi xảy ra tranh chấp về phân chia tài sản sau ly hôn, Tòa án thường ưu tiên áp dụng theo thỏa thuận của vợ chồng.

Ngoài các nội dung nêu trên, pháp luật cũng quy định các bên có thể thỏa thuận những nội dung khác có liên quan đến chế độ tài sản của vợ chồng phù hợp với mong muốn của các bên và quy định pháp luật về hôn nhân, tài sản.

Bên cạnh đó, Điều 49 LHNGĐ 2014 được hướng dẫn bởi Điểu 17 và Điều 18 Nghị định 126/2014/NĐ-CP cho phép các bên sửa đổi, bổ sung nội dung của chế độ tài sản của vợ chồng. Trường hợp chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận được áp dụng, thì trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận sửa đổi, bổ sung một phần hoặc toàn bộ nội dung của chế độ tài sản đó hoặc áp dụng chế độ tài sản theo luật định. Việc sửa đổi, bổ sung thỏa thuận cũng phải được thực hiện bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, và có hiệu lực từ ngày công chứng/chứng thực. Các quyền và nghĩa vụ về tài sản phát sinh trước thời điểm sửa đổi, bổ sung này hiệu lực vẫn có giá trị pháp lý, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận chấm dứt/thay đổi.

Như vậy, thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài không bao hàm và có phạm vi rộng như Hợp đồng tiền hôn nhân được quy định tại các quốc gia trên thế giới. Thỏa thuận này chỉ bao gồm các vấn đề liên quan đến tài sản trong thời kỳ hôn nhân như xác định các tài sản riêng, tài sản chung của vợ chồng; quyền, nghĩa vụ của các bên đối với tài sản riêng, tài sản chung; và các thỏa thuận khác.

3. Bất cập trong thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài

Mặc dù pháp luật Việt Nam đã ghi nhận chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận, song trong thực tiễn, việc áp dụng đối với hôn nhân có yếu tố nước ngoài vẫn còn tồn tại nhiều bất cập do sự bất đồng với pháp luật quốc tế.

3.1. Người nước ngoài không được đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

Căn cứ theo Điều 4 Luật Đất đai 2024 quy định về các đối tượng là người sử dụng đất ở Việt Nam, chủ thể sở hữu bất động sản trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không bao gồm người nước ngoài. Điều này dẫn đến nghịch lý trong thỏa thuận về chế độ là tài sản của vợ chồng trong trường hợp hai bên xác lập tài sản chung là bất động sản nhưng lại chỉ được đứng tên người Việt Nam, trừ khi tài sản đó là nhà ở (căn hộ chung cư hoặc nhà ở riêng lẻ trong các dự án thương mại, Điều 17 Luật Nhà ở 2023).

Theo đó, khi xác lập tài sản chung là bất động sản, cần đảm bảo lưu lại các chứng từ, chứng nhận tiền mua nhà đất từ cả hai vợ chồng, để đảm bảo việc phân chia phù hợp với thỏa thuận cũng như pháp luật sau này.

3.2. Pháp luật Việt Nam không điều chỉnh đối với tài sản ngoài phạm vi lãnh thổ Việt Nam

Trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, một bên là người nước ngoài nếu thiết lập thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng sẽ phát sinh các tài sản riêng ở nước ngoài như tài khoản đầu tư tại nước ngoài, cổ phần của công ty nước ngoài, tài sản là tiền mã hóa,… Trong các trường hợp này, dù có thỏa thuận trước khi kết hôn, việc công nhận và thực thi thỏa thuận phụ thuộc vào pháp luật của quốc gia nơi có tài sản.

Như vậy, người nước ngoài chỉ được pháp luật Việt Nam công nhận tài sản riêng trước hôn nhân khi tài sản của họ có tại Việt Nam (cổ phần của công ty tại Việt Nam, tài khoản đầu tư mở tại Việt Nam, Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở tại Việt Nam,…), các tài sản khác ngoài phạm vi lãnh thổ Việt Nam sẽ không được công nhận và điều chỉnh khi xảy ra tranh chấp về phân chia tài sản. Khi đó, việc xử lý tài sản sẽ căn cứ theo pháp luật quốc gia nơi có tài sản đó.

3.3. Một số trường hợp yêu cầu thủ tục từ chối thừa nhận tài sản chung của vợ chồng

Trên thực tế, trong một số trường hợp, các cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể yêu cầu vợ hoặc chồng lập văn bản từ chối thừa nhận tài sản chung của vợ chồng, dù cho trước đó các bên đã có thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng.

Ví dụ như khi thiết lập tài sản riêng là bất động sản (nhà đất, nhà ở,…), các bên vẫn phải thực hiện thủ tục từ chối thừa nhận tài sản chung của vợ chồng tại văn phòng công chứng. Thủ tục này được thực hiện bằng văn bản, ký tên và công chứng tại văn phòng công chứng để đảm bảo đây là tài sản riêng của vợ/chồng.

Như vậy, LHNGĐ 2014 đã có sự ghi nhận về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận để phù hợp với pháp luật quốc tế về quan hệ hôn nhân, tài sản và đảm bảo quyền tự do của các bên trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, đối với quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, khi một bên là người nước ngoài, kéo theo nhiều bất cập trên thực tiễn, xung đột với pháp luật quốc tế về chế độ này.

Tác giả kiến nghị hoàn thiện pháp luật để có sự đồng bộ, thống nhất giữa pháp luật hôn nhân và pháp luật về tài sản là đất đai, nhà ở. Ngoài ra, cần bổ sung các quy định về xử lý tài sản ở nước ngoài, hay cơ chế công nhận thỏa thuận tài sản xuyên biên giới để hội nhập với pháp luật quốc tế về hôn nhân, tài sản.

LINK ĐÍNH KÈM FILE PDF: CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG THEO THỎA THUẬN TRONG HÔN NHÂN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI

………………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

Tầng 2, Chung cư Báo Công an nhân dân, 23 đường Nghiêm Xuân Yêm, xã Đại Thanh, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An