Xác định đúng giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” - một số vấn đề rút ra từ thực tiễn xét xử - Luật sư Đà Nẵng

1. Đặt vấn đề

Trong hệ thống các tội xâm phạm sở hữu, tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” là một trong những tội danh được áp dụng phổ biến, với tính chất và phương thức thực hiện ngày càng đa dạng, tinh vi. Việc xác định đúng bản chất hành vi, đặc biệt là giá trị tài sản bị chiếm đoạt, có ý nghĩa quyết định trong việc định tội danh, định khung hình phạt và bảo đảm nguyên tắc công bằng trong xử lý hình sự.

Thực tiễn xét xử cho thấy, bên cạnh nhiều bản án được tuyên đúng pháp luật, vẫn còn tồn tại những trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng chưa phân biệt rạch ròi giữa ý định chiếm đoạt và hậu quả chiếm đoạt thực tế, dẫn đến việc xác định trách nhiệm hình sự chưa thật sự chính xác.

2. Cơ sở pháp lý của việc xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt

Theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017), tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là tội phạm có cấu thành vật chất, trong đó dấu hiệu bắt buộc là hậu quả – tức tài sản đã bị chiếm đoạt trên thực tế.

Theo lý luận pháp luật hình sự, hành vi phạm tội chỉ được coi là hoàn thành khi thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm, trong đó hậu quả là yếu tố bắt buộc đối với các tội có cấu thành vật chất. Việc người phạm tội có ý định chiếm đoạt tài sản, thậm chí đã thực hiện các hành vi gian dối nhằm đạt được mục đích đó, nhưng nếu chưa làm dịch chuyển tài sản khỏi sự quản lý của chủ sở hữu thì chưa thể coi là tội phạm hoàn thành. Chính vì vậy, giá trị tài sản dùng làm căn cứ định khung hình phạt trong tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” phải là giá trị tài sản thực tế đã bị chiếm đoạt, không phải là giá trị tài sản mà người phạm tội mong muốn hoặc dự định chiếm đoạt.

3. Sai sót trong việc xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong vụ án cụ thể

Thông báo rút kinh nghiệm số 35/TBRKN-VC1-Hs ngày 13 tháng 5 năm 2024 của Viện Kiểm sát nhân dân cấp cao tại Hà Nội nêu rõ về nội dung rút kinh nghiệm như sau:

“Bản án hình sự sơ thẩm số 559/2023/HSST ngày 27/11/2023, Tòa án nhân dân TP.H xét xử bị cáo Nguyễn Khiêm Khánh về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, quy định tại điểm a, khoản 4, Điều 174 Bộ Luật hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Tuy nhiên, bản án nhận định đánh giá bị cáo Nguyễn Kiêm Khánh chiếm đoạt 3 tỷ đồng của anh Bùi Duy Đức bao gồm 2.400.000.000 đồng Khánh chưa chiếm đoạt được là không có căn cứ bởi: Mặc dù, anh Đức đồng ý sẽ đưa cho Khánh 3 tỷ đồng nhưng trên thực tế, bằng thủ đoạn gian dối Khánh mới nhận được của anh Đức 600.000.000 đồng. Theo quy định tại điều 174 Bộ luật hình sự, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản được mô tả tại khoản 1 là hành vi phạm tội có cấu hành vật chất. Do đó, số tiền 2.400.000.000 đồng mà Khánh hướng đến nhằm chiếm đoạt (thực tế anh Đức chưa giao và Khánh chưa chiếm đoạt được) không được xác định là số tiền Khánh phải chịu trách nhiệm hình sự”.

Trong vụ án nêu trên, bị cáo Nguyễn Kiêm Khánh có hành vi gian dối nhằm hướng tới việc chiếm đoạt số tiền 2.400.000.000 đồng. Tuy nhiên, trên thực tế, số tiền này chưa được bị hại giao cho bị cáo, đồng nghĩa với việc hành vi chiếm đoạt chưa hoàn thành.

Mặc dù vậy, bản án sơ thẩm vẫn xác định số tiền 2,4 tỷ đồng là căn cứ để định khung hình phạt đối với bị cáo. Việc đánh giá như vậy đã đồng nhất giữa “ý định chiếm đoạt” và “hậu quả chiếm đoạt”, chưa phản ánh đúng bản chất pháp lý của hành vi phạm tội.

Cách xác định này dẫn đến việc áp dụng hình phạt nghiêm khắc hơn mức cần thiết, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đồng thời không phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và nguyên tắc xử lý công bằng, nhân đạo của pháp luật hình sự.

4. Ý nghĩa thực tiễn của việc xác định đúng hậu quả trong các tội có cấu thành vật chất

Việc xác định chính xác hậu quả do hành vi phạm tội gây ra có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hoạt động tố tụng hình sự, thể hiện ở một số khía cạnh sau:

Thứ nhất, bảo đảm việc áp dụng đúng các quy định của Bộ luật Hình sự, tránh tình trạng mở rộng phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự một cách không cần thiết.

Thứ hai, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân, nhất là quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội.

Thứ ba, tạo sự thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, hạn chế tình trạng cùng một hành vi nhưng bị đánh giá khác nhau ở các cấp xét xử.

Thứ tư, nâng cao chất lượng xét xử, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào hoạt động tư pháp.

5. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện việc áp dụng pháp luật

Từ thực tiễn nêu trên, có thể rút ra một số kiến nghị sau:

Một là, trong quá trình giải quyết các vụ án về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, các cơ quan tiến hành tố tụng cần đánh giá đầy đủ mối quan hệ giữa hành vi gian dối, hậu quả xảy ra và lỗi của người phạm tội; tuyệt đối không đồng nhất ý định chiếm đoạt với hậu quả đã xảy ra.

Hai là, cần tăng cường công tác hướng dẫn nghiệp vụ, tổng kết thực tiễn xét xử đối với các dạng vụ án có dấu hiệu “chưa đạt” nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất quy định của Bộ luật Hình sự.

Ba là, trong quá trình xét xử, Tòa án cần viện dẫn rõ căn cứ pháp lý và lập luận đầy đủ về dấu hiệu hậu quả, qua đó nâng cao chất lượng bản án và tính thuyết phục trong hoạt động xét xử.

Việc xác định đúng giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật pháp lý mà còn là điều kiện tiên quyết bảo đảm nguyên tắc công bằng, nhân đạo và thượng tôn pháp luật trong tố tụng hình sự. Thông qua việc rút kinh nghiệm từ vụ án nêu trên, có thể thấy rõ yêu cầu cần thiết phải thống nhất nhận thức và áp dụng đúng quy định của pháp luật, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xét xử và hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay.

…………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

Tầng 2, Chung cư Báo Công an nhân dân, 23 đường Nghiêm Xuân Yêm, xã Đại Thanh, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An

Tầng 2, tòa nhà Cửa Tiền Phố, đường Hồ Hữu Nhân, phường Trường Vinh Tân, tỉnh Nghệ An