Một số vấn đề pháp lý về xác định thời hiệu khởi kiện trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản qua thực tiễn xét xử - Luật sư Đà Nẵng

1. Đặt vấn đề

Thời hiệu khởi kiện là một vấn đề tố tụng đáng lưu ý trong quá trình giải quyết vụ án dân sự. Việc xác định đúng thời hiệu không chỉ đòi hỏi áp dụng chính xác quy định của pháp luật mà còn yêu cầu Tòa án xem xét đầy đủ bản chất quan hệ tranh chấp, thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, cũng như các sự kiện pháp lý có thể làm thay đổi cách tính thời hiệu hoặc thuộc trường hợp không áp dụng thời hiệu.

Bài viết tập trung phân tích thời hiệu khởi kiện trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản, làm rõ giới hạn áp dụng thời hiệu đối với yêu cầu đòi lại tài sản vay và trách nhiệm của Tòa án trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ.

2. Những vấn đề pháp lý đặt ra từ thực tiễn xác định thời hiệu khởi kiện trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản và kiến nghị

2.1. Quy định pháp luật về thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng vay tài sản

2.1.1. Thời hiệu khởi kiện và thời điểm bắt đầu thời hiệu

Theo Điều 429 Bộ luật Dân sự năm 2015, thời hiệu khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là ba năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Đối với hợp đồng vay tài sản có kỳ hạn, thời điểm bên vay phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ được xác định trước hết căn cứ vào thỏa thuận của các bên sau đó là quy định pháp luật về hợp đồng vay tài sản. Khi hết thời hạn trả nợ mà bên vay không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ, quyền và lợi ích hợp pháp của bên cho vay có thể bị xâm phạm. Đây là căn cứ quan trọng để xác định thời điểm bắt đầu thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng.

Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào ngày đến hạn ghi trong hợp đồng ban đầu để xác định mốc thời điểm thời hiệu bắt đầu và mốc thời điểm thời hiệu kết thúc. Trong quá trình thực hiện hợp đồng, các bên có thể thỏa thuận sửa đổi thời hạn thực hiện nghĩa vụ, gia hạn trả nợ hoặc xác lập một phương thức thanh toán khác. Nếu thỏa thuận sau đó có hiệu lực pháp luật và làm thay đổi thời điểm bên vay phải trả nợ, việc xác định thời hiệu cần xem xét cả thỏa thuận này.

Bên cạnh đó, cần phân biệt thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm với thời điểm bên có nghĩa vụ thừa nhận nghĩa vụ của mình. Đây là những sự kiện pháp lý có thể có quan hệ với nhau nhưng không đồng nhất. Thời điểm nghĩa vụ đến hạn và bị vi phạm có thể là căn cứ xác định thời hiệu ban đầu; trong khi việc thừa nhận nghĩa vụ có thể làm phát sinh việc bắt đầu lại thời hiệu theo quy định tại Điều 157 Bộ luật Dân sự năm 2015.

2.1.2. Bắt đầu lại thời hiệu khởi kiện khi bên có nghĩa vụ thừa nhận nghĩa vụ

Điểm a khoản 1 Điều 157 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định một trong những trường hợp bắt đầu lại thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự là khi bên có nghĩa vụ đã thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình đối với người khởi kiện.

Trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản, việc thừa nhận nghĩa vụ có thể được thể hiện bằng văn bản, biên bản làm việc, nội dung trao đổi thư điện tử hoặc các tài liệu khác. Tuy nhiên, không phải mọi nội dung trao đổi về khoản vay đều đương nhiên được xem là sự thừa nhận nghĩa vụ. Phải đánh giá cụ thể nội dung thông tin, chủ thể gửi và nhận, thẩm quyền của người trao đổi, bối cảnh giao tiếp cũng như mối liên hệ giữa nội dung trao đổi với khoản nợ đang tranh chấp.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa việc thừa nhận nghĩa vụ trả nợ với việc thỏa thuận gia hạn thời hạn trả nợ. Việc thừa nhận nghĩa vụ có thể làm phát sinh hậu quả bắt đầu lại thời hiệu theo Điều 157; trong khi thỏa thuận gia hạn trả nợ, nếu được xác lập hợp pháp và có hiệu lực đối với nghĩa vụ đang tranh chấp, có thể làm thay đổi thời điểm nghĩa vụ phải được thực hiện. Hai vấn đề này cần được xem xét riêng biệt trước khi xác định thời hiệu.

2.2. Những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật về thời hiệu khởi kiện qua vụ án được thông báo rút kinh nghiệm

2.2.1. Chưa đánh giá đầy đủ tài liệu thể hiện thỏa thuận gia hạn trả nợ

Theo nội dung Thông báo số 78/TB-VKS-DS ngày 14/10/2024[1] của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng về việc rút kinh nghiệm trong công tác kiểm sát giải quyết vụ án dân sự “Tranh chấp hợp đồng vay tài sản”, bà L và Công ty SG ký hai hợp đồng vay tài sản vào ngày 12/11/2013 và ngày 04/8/2014, với thời hạn vay lần lượt là sáu tháng và năm tháng. Theo các điều khoản của hợp đồng, thời điểm trả nợ gốc lần lượt là ngày 30/6/2014 và ngày 01/02/2015.

Khi căn cứ vào thời hạn ghi trong hai hợp đồng ban đầu, Tòa án cấp sơ thẩm xác định thời hiệu ba năm kết thúc lần lượt vào ngày 30/6/2017 và ngày 01/02/2018. Từ đó, Tòa án cho rằng thời hiệu khởi kiện đã hết và đình chỉ giải quyết vụ án theo điểm e khoản 1 Điều 217 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Tuy nhiên, hồ sơ vụ án còn có tài liệu thể hiện việc trao đổi giữa các bên qua thư điện tử vào ngày 15/12/2015 và ngày 05/01/2016. Theo nội dung được nêu trong thông báo, các thư điện tử thể hiện cam kết của Công ty SG về việc trả nợ cho bà L sau khi hoàn tất việc chuyển nhượng cổ phần. Ngoài ra, một thư điện tử ngày 08/11/2018 do nhân viên Công ty SG gửi cho bà L cũng đề cập đến việc đang tìm cách bán tài sản, thu xếp nguồn tiền để thanh toán các khoản đầu tư.

Những tài liệu này có ý nghĩa đối với việc xác định nghĩa vụ trả nợ của Công ty SG và thời điểm nghĩa vụ phải được thực hiện. Nếu các bên đã có thỏa thuận hợp pháp về việc gia hạn trả nợ đến khi hoàn tất chuyển nhượng cổ phần, thì thời điểm nghĩa vụ phải được thực hiện có thể không còn trùng với thời hạn ghi trong hợp đồng ban đầu.

Thông báo cho biết việc chuyển nhượng cổ phần được hoàn tất vào ngày 11/12/2019. Trên cơ sở đánh giá nội dung thư điện tử và các tài liệu liên quan, cấp phúc thẩm cho rằng cần xem xét thời điểm Công ty SG phải trả nợ là ngày hoàn tất việc chuyển nhượng cổ phần; thời hiệu khởi kiện, nếu áp dụng đối với yêu cầu tương ứng, được tính từ ngày tiếp theo. Theo cách xác định này, ngày khởi kiện 09/9/2020 vẫn nằm trong thời hạn ba năm.

Vấn đề cần rút kinh nghiệm ở đây là không thể chỉ dựa vào thời hạn ghi trong hợp đồng ban đầu mà bỏ qua các tài liệu thể hiện khả năng tồn tại thỏa thuận sau đó giữa các bên. Việc xác định thời hiệu phải dựa trên toàn bộ diễn biến thực hiện hợp đồng và những sự kiện có thể làm thay đổi thời điểm nghĩa vụ đến hạn.

Mặt khác, cũng không thể mặc nhiên coi mọi thư điện tử đề cập đến việc thanh toán khoản nợ là thỏa thuận gia hạn trả nợ. Cần xác định làm rõ nội dung trao đổi có thể hiện sự thống nhất ý chí giữa các bên hay chỉ là thông tin về kế hoạch thanh toán; người gửi có thẩm quyền đại diện cho doanh nghiệp hay không; điều kiện gia hạn có được các bên chấp nhận và thực hiện hay không. Chỉ khi xác định được bản chất pháp lý của các trao đổi này mới có thể sử dụng chúng làm căn cứ xác định thời điểm nghĩa vụ phải thực hiện.

2.2.2. Chưa làm rõ giá trị chứng minh của thư điện tử và các tài liệu điện tử

Thư điện tử ngày càng được sử dụng phổ biến trong hoạt động kinh doanh, giao kết và thực hiện hợp đồng. Đối với tranh chấp hợp đồng vay tài sản giữa cá nhân và doanh nghiệp, thư điện tử có thể phản ánh quá trình đàm phán, xác nhận khoản nợ, cam kết thanh toán hoặc thỏa thuận thay đổi thời hạn thực hiện nghĩa vụ.

Theo Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử và các nguồn khác theo quy định của pháp luật có thể được xác định là nguồn chứng cứ. Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định về việc xác định chứng cứ, trong đó có quy định liên quan đến thông điệp dữ liệu điện tử.

Trong vụ án được thông báo rút kinh nghiệm, các thư điện tử được ghi nhận trong Vi bằng số 2977/2021/VB-TPLHBT ngày 27/12/2021. Tài liệu này thể hiện nội dung trao đổi giữa kế toán Công ty SG, ông Đinh Xuân Hải S và bà L về việc Công ty SG sẽ thanh toán khoản nợ sau khi hoàn tất chuyển nhượng cổ phần. Đây là nguồn tài liệu quan trọng cần được đánh giá cùng hợp đồng vay, hồ sơ đăng ký doanh nghiệp và các chứng cứ khác.

Việc đánh giá đầy đủ chứng cứ điện tử không chỉ giúp xác định chính xác thời điểm thực hiện nghĩa vụ mà còn bảo đảm rằng quyết định về thời hiệu được xây dựng trên cơ sở chứng cứ khách quan, hợp pháp và có giá trị chứng minh.

2.3. Kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản

2.3.1. Nâng cao chất lượng xét xử về xác định thời điểm bắt đầu thời hiệu khởi kiện

Trước hết, cần xác định thời hiệu khởi kiện phải dựa trên toàn bộ diễn biến pháp lý của quan hệ tranh chấp, không chỉ dựa vào ngày đến hạn ghi trong hợp đồng ban đầu.

Đối với tranh chấp hợp đồng vay tài sản cần xác định thời hạn trả nợ ban đầu; xác định thời điểm nghĩa vụ bị vi phạm; kiểm tra các thỏa thuận sửa đổi hoặc gia hạn nghĩa vụ; xem xét sự kiện thừa nhận nghĩa vụ có thể làm bắt đầu lại thời hiệu; cuối cùng là xác định yêu cầu khởi kiện có thuộc trường hợp không áp dụng thời hiệu hay không.

Trình tự này giúp tránh việc áp dụng máy móc thời hiệu ba năm theo Điều 429 Bộ luật Dân sự năm 2015 mà không xem xét các sự kiện pháp lý xảy ra sau khi hợp đồng được giao kết.

2.3.2. Tăng cường hướng dẫn về đánh giá chứng cứ điện tử trong tranh chấp dân sự

Trong bối cảnh giao dịch điện tử ngày càng phổ biến, việc sử dụng thư điện tử, tin nhắn và các phương thức trao đổi dữ liệu khác để xác nhận nghĩa vụ hoặc thỏa thuận gia hạn trả nợ sẽ tiếp tục xuất hiện trong các tranh chấp dân sự.

Vi bằng ghi nhận nội dung thư điện tử có thể hỗ trợ chứng minh sự tồn tại của thông tin được ghi nhận theo phạm vi lập vi bằng, nhưng không nên được xem là căn cứ duy nhất để kết luận về hiệu lực của thỏa thuận hoặc tính đúng đắn của toàn bộ nội dung trao đổi. Tòa án vẫn phải xem xét tổng thể các chứng cứ và quy định pháp luật liên quan.

Việc hướng dẫn cụ thể hơn sẽ góp phần hạn chế tình trạng đánh giá chứng cứ điện tử không thống nhất, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong tranh chấp.

2.3.3. Thống nhất nhận thức về trường hợp không áp dụng thời hiệu đối với yêu cầu đòi lại tài sản vay

Cần tiếp tục phổ biến và áp dụng thống nhất quy định tại khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự năm 2015 cùng hướng dẫn tại tiểu mục 2 Mục III Công văn số 02/2021/TANDTC-PC ngày 02/8/2021 của Tòa án nhân dân tối cao về yêu cầu đòi lại tài sản vay.

Cần phân biệt giữa yêu cầu đòi lại tài sản vay là nợ gốc với các yêu cầu khác phát sinh từ hợp đồng. Việc phân biệt này phải được thực hiện ngay từ khi xác định phạm vi khởi kiện và xem xét yêu cầu áp dụng thời hiệu của bị đơn.

Nếu yêu cầu thuộc trường hợp không áp dụng thời hiệu thì không thể đình chỉ giải quyết chỉ vì bị đơn đưa ra yêu cầu áp dụng thời hiệu hoặc vì đã quá ba năm kể từ ngày đến hạn trả nợ theo hợp đồng ban đầu. Ngược lại, đối với những yêu cầu thuộc trường hợp áp dụng thời hiệu, Tòa án vẫn phải xác định đúng thời điểm bắt đầu thời hiệu và xem xét các sự kiện làm thay đổi cách tính thời hiệu nếu có.

3. Kết luận

Từ thực tiễn trên, cần tiếp tục tăng cường trao đổi, hướng dẫn nghiệp vụ nhằm thống nhất nhận thức và áp dụng pháp luật; nâng cao chất lượng đánh giá chứng cứ, xác định bản chất yêu cầu khởi kiện, qua đó góp phần giải quyết các vụ án dân sự khách quan, toàn diện, đúng quy định pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

………………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

09 Nguyễn Huệ, phường Thuận Hóa, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

P.301, Tầng 3, số 63 Vũ Ngọc Phan, phường Láng, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An

Tầng 2, tòa nhà Cửa Tiền Phố, đường Hồ Hữu Nhân, phường Trường Vinh Tân, tỉnh Nghệ An