1. Đặt vấn đề
Trong chính sách hình sự của Nhà nước ta, khoan hồng đối với người phạm tội biết ăn năn, hối cải, tự giác khắc phục hậu quả và tích cực hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng là một nguyên tắc nhất quán, thể hiện rõ tính nhân đạo và hướng thiện của pháp luật hình sự Việt Nam. Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã cụ thể hóa nguyên tắc này thông qua hệ thống các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51, trong đó điểm t khoản 1 Điều này ghi nhận “Người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án” là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Không ít vụ án cho thấy việc xác định có hay không tình tiết “tích cực hợp tác” phụ thuộc đáng kể vào văn bản đề nghị hoặc xác nhận của Cơ quan điều tra, từ đó làm gia tăng nguy cơ hành chính hóa hoạt động xét xử, ảnh hưởng đến nguyên tắc độc lập của Tòa án.
Nhằm khắc phục những bất cập nêu trên, ngày 30/9/2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự. Đáng chú ý, tại khoản 18 Điều 2, Nghị quyết đã lần đầu tiên đưa ra các tiêu chí định tính và định lượng cụ thể để nhận diện nội hàm của tình tiết “tích cực hợp tác”, đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu về “kết quả hợp tác” và “sự biến đổi trong quá trình giải quyết vụ án” như là điều kiện cốt lõi để áp dụng.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, phân tích sâu sắc các quy định mới của Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, đồng thời làm rõ những vấn đề còn vướng mắc về phương diện thủ tục tố tụng và thực tiễn áp dụng, có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung làm rõ bản chất pháp lý của hành vi “tích cực hợp tác”, đánh giá mối quan hệ giữa quyền quyết định của Hội đồng xét xử với cơ chế ghi nhận của cơ quan điều tra, qua đó đề xuất một số kiến nghị nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất, khách quan và hiệu quả tình tiết giảm nhẹ này trong thực tiễn xét xử hình sự.
2. Cơ sở pháp lý của việc xác định “Người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án”
Theo quy định tại khoản 18 Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HDTP “18. “Người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án” quy định tại điểm t khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự là trường hợp sau khi thực hiện tội phạm người phạm tội chủ động, tích cực giúp cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tạo ra những biến đổi, thay đổi trong việc phát hiện, chứng minh tội phạm, giải quyết vụ án dẫn tới việc giải quyết vụ án đó được thực hiện nhanh hơn.
Tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án được thể hiện bằng việc cung cấp thông tin, tài liệu, đồ vật có ý nghĩa thiết thực cho việc phát hiện, chứng minh tội phạm, giải quyết vụ án; chỉ nơi cất giấu vật chứng, công cụ, phương tiện phạm tội; cung cấp thông tin, nơi trốn tránh của đồng phạm khác.
Khi áp dụng tình tiết giảm nhẹ này thì mức độ giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào tính chủ động, mức độ tích cực hợp tác; giá trị của những thông tin, tài liệu, chứng cứ mà người phạm tội đã cung cấp; hiệu quả của những hành vi hợp tác của người phạm tội.
Ví dụ: Nguyễn Văn A đã cung cấp thông tin cho Cơ quan điều tra về hành vi phạm tội và nơi lẩn trốn của Phạm Văn B nên Cơ quan điều tra bắt được B là đồng phạm trong vụ án. Trường hợp này, Nguyễn Văn A được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm t khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự”.
Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP đã liệt kê tương đối cụ thể các dạng hành vi thể hiện sự “tích cực hợp tác”, bao gồm: cung cấp thông tin, tài liệu, đồ vật có ý nghĩa thiết thực; chỉ nơi cất giấu vật chứng, công cụ, phương tiện phạm tội; cung cấp thông tin, nơi trốn tránh của đồng phạm.
Hướng dẫn này cho thấy, sự hợp tác phải mang tính thực chất, trực tiếp phục vụ cho hoạt động phát hiện, chứng minh tội phạm hoặc giải quyết vụ án, chứ không chỉ dừng lại ở việc khai nhận hành vi phạm tội của bản thân. Điều đó cũng có nghĩa rằng, các hành vi hợp tác mang tính hình thức, lặp lại nội dung hồ sơ đã có hoặc không tạo ra giá trị gia tăng trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử thì không đủ điều kiện để áp dụng tình tiết này.
Ba yếu tố nêu trên có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau và cùng mang tính bắt buộc trong việc xác định tình tiết “tích cực hợp tác”. Theo đó, chỉ khi người phạm tội vừa có thái độ chủ động, tích cực, vừa thực hiện hành vi hợp tác cụ thể, đồng thời tạo ra kết quả thực tế có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án, thì mới đủ căn cứ pháp lý để áp dụng điểm t khoản 1 Điều 51 BLHS.
Theo quy định của BLTTHS và tinh thần của Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, quyền quyết định áp dụng tình tiết giảm nhẹ thuộc thẩm quyền duy nhất của HĐXX khi ra bản án. Không có quy định nào bắt buộc Tòa án phải chờ sự “cho phép” hay “đề nghị” bằng văn bản hành chính của cơ quan điều tra mới được áp dụng. Tuy nhiên, đặc thù của tình tiết “tích cực hợp tác” là hành vi này thường diễn ra trong giai đoạn điều tra, nằm trong hồ sơ mật hoặc các hoạt động nghiệp vụ mà Hội đồng xét xử không trực tiếp chứng kiến. Do đó, nguồn chứng cứ để chứng minh hành vi này chủ yếu xuất phát từ tài liệu củac cơ quan điều tra[1].
3. Kiến nghị giải pháp áp dụng thống nhất
Từ những bất cập nêu trên, để bảo đảm việc áp dụng tình tiết “người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án” được thống nhất, khách quan, minh bạch và đúng bản chất, tác giả kiến nghị một số giải pháp sau:
(i) Hoàn thiện cơ chế ghi nhận hành vi “tích cực hợp tác” trong hồ sơ tố tụng
Cần thiết phải xây dựng một hình thức tố tụng thống nhất để ghi nhận hành vi hợp tác, thay vì để phân tán trong nhiều loại tài liệu khác nhau như hiện nay. Theo đó, có thể nghiên cứu ban hành biểu mẫu “Biên bản ghi nhận sự hợp tác của người phạm tội” do Điều tra viên lập ngay khi ghi nhận hành vi hợp tác có giá trị.
(ii) Xác lập cơ chế đánh giá độc lập của Hội đồng xét xử
Cần quán triệt sâu sắc nguyên tắc Tòa án xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ. Theo đó, HĐXX không nên và không được lệ thuộc tuyệt đối vào việc có hay không “văn bản đề nghị” của CQĐT.
(iii) Làm rõ tiêu chí đánh giá “hiệu quả hợp tác” trong thực tiễn xét xử
Mặc dù Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP đã bước đầu lượng hóa tiêu chí “tạo ra những biến đổi, thay đổi trong việc giải quyết vụ án”, song trong thực tiễn vẫn cần tiếp tục phát triển hệ tiêu chí đánh giá cụ thể hơn
(iv)Xây dựng án lệ và tổng kết thực tiễn xét xử
Cần đẩy mạnh việc lựa chọn các bản án điển hình về áp dụng điểm t khoản 1 Điều 51 BLHS để phát triển thành án lệ hoặc làm nguồn tham khảo trong công tác tổng kết thực tiễn xét xử.
4. Kết luận
Việc hướng dẫn cụ thể tình tiết “tích cực hợp tác” tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện chính sách khoan hồng của pháp luật hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, để các quy định này thực sự đi vào đời sống tố tụng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế ghi nhận, đánh giá và áp dụng thống nhất.
Chỉ khi bảo đảm được tính khách quan, minh bạch và công bằng, tình tiết giảm nhẹ này mới phát huy đúng vai trò khuyến khích người phạm tội hợp tác, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ công lý.
[1] Tham khảo “Tình tiết “tích cực hợp tác” Theo nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP – Từ quy định đến thực tiễn xét xử
https://tapchitoaan.vn/tinh-tiet-%E2%80%9Ctich-cuc-hop-tac%E2%80%9D-theo-nghi-quyet-so-042025nq-hdtp-tu-quy-dinh-den-thuc-tien-xet-xu14987.html
………………….
Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng
Luật sư tại Huế:
366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế
Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:
146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh
Luật sư tại Hà Nội:
Tầng 2, Chung cư Báo Công an nhân dân, 23 đường Nghiêm Xuân Yêm, xã Đại Thanh, thành phố Hà Nội
Luật sư tại Nghệ An:
1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An
Tầng 2, tòa nhà Cửa Tiền Phố, đường Hồ Hữu Nhân, phường Trường Vinh Tân, tỉnh Nghệ An
Luật sư tại Gia Lai:
Số 61 Phạm Văn Đồng, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai
Website: www.fdvn.vn www.fdvnlawfirm.vn www.diendanngheluat.vn
Email: fdvnlawfirm@gmail.com luatsulecao@gmail.com
Điện thoại: 0772 096 999
Fanpage: https://www.facebook.com/fdvnlawfirm/
Legal Service For Expat: https://www.facebook.com/fdvnlawfirmvietnam/
TỦ SÁCH NGHỀ LUẬT: https://www.facebook.com/SayMeNgheLuat/
DIỄN ĐÀN NGHỀ LUẬT: https://www.facebook.com/groups/saymengheluat/
KÊNH YOUTUBE: https://www.youtube.com/c/luatsufdvn
KÊNH TIKTOK: https://www.tiktok.com/@luatsufdvn
KÊNH TELEGRAM FDVN: https://t.me/luatsufdvn
