Trong nền kinh tế thị trường, quảng cáo là công cụ quan trọng để thúc đẩy tiêu dùng và cạnh tranh hàng hóa, dịch vụ. Tuy nhiên, việc lạm dụng quảng cáo để đưa ra thông tin sai lệch, gây hiểu lầm cho người tiêu dùng lại là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý và ảnh hưởng tiêu cực đến quyền lợi người tiêu dùng. Để xử lý hành vi này, pháp luật đã có các quy định truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi quảng cáo giao dối về hàng hóa, dịch vụ nếu thuộc các trường hợp quy định tại Điều 197 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.
Chủ thể phạm tội
Chủ thể của tội phạm được biết đến dựa trên quy định của BLHS năm 2015 bao gồm: Người từ đủ 16 tuổi trở lên mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội này. Chủ thể của tội phạm này tuy không phải là chủ thể đặc biệt, nhưng chủ yếu là những người chủ doanh nghiệp, chủ hộ kinh doanh, pháp nhân thương mại. Tuy nhiên, những người khác cũng có thể trở thành chủ thể, nếu họ thực hiện việc quảng cáo gian dối hàng hóa của chủ doanh nghiệp theo yêu cầu của chủ doanh nghiệp. Bên cạnh đó thì pháp luật cũng quy định đối với hành vi quảng cáo gian dối đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
Đối với tội “Quảng cáo gian dối”, hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm. Nói về hậu quả thì có thể xác định hậu quả của hành vi quảng cáo gian dối rất rộng, đó là những thiệt hại nghiêm trọng cho tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tài sản cho con người, cho cơ quan, tổ chức và những thiệt hại nghiêm trọng khác cho xã hội. Hậu quả không bắt buộc nên người phạm tội phải là người đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì mới cấu thành tội phạm.
Khách thể của tội phạm
Khách thể của tội phạm này chính là trật tự quản lý kinh tế mà cụ thể là các quy định của Nhà nước về quảng cáo hàng hóa, dịch vụ. Pháp luật cũng quy định rõ về đối tượng tác động của tội phạm này là hình thức, nội dung tin tức về hàng hóa, dịch vụ mà người phạm tội đã quảng cáo.
Mặt khách quan của tội phạm
Thứ nhất, quảng cáo là việc sử dụng các phương tiện nhằm giới thiệu đến công chúng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ có mục đích sinh lợi; sản phẩm, dịch vụ không có mục đích sinh lợi; tổ chức, cá nhân kinh doanh sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ được giới thiệu, trừ tin thời sự, chính sách xã hội, thông tin cá nhân. Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện ở hành vi quảng cáo gian dối, tức là đưa thông tin không đúng về chất lượng, hình thức, chức năng, công dụng và tiêu chuẩn hàng hóa, dịch vụ gây nhầm lẫn cho khách hàng, trái với quy định của pháp luật về quảng cáo, nhưng với nhiều thủ đoạn, hình thức khác nhau như vẽ tranh, chụp ảnh, quay phim, ghi âm, đăng báo, đưa tin trên đài phát thanh, truyền hình, đặt các phương tiện quảng cáo khác ở nơi công cộng…
Thứ hai, Khi xác định hành vi quảng cáo gian dối cần căn cứ vào các quy định của Nhà nước về quảng cáo. Tội “Quảng cáo gian dối” về hàng hóa xâm hại chế độ quản lý của Nhà nước đối với các hoạt động về quảng cáo hàng hóa, dịch vụ, xâm phạm lợi ích người tiêu dùng. Đối tượng tác động của tội phạm này là hình thức, nội dung tin tức về hàng hóa, dịch vụ mà người phạm tội đã quảng cáo.
Thứ ba, hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm nhưng vẫn cần thiết xác định được các hậu quả thiệt hại do tội phạm gây ra để xác định tính chất, mức độ của tội phạm. Nói về hậu quả thì có thể xác định hậu quả của hành vi quảng cáo gian dối rất rộng, đó là những thiệt hại nghiêm trọng cho tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tài sản cho con người, cho cơ quan, tổ chức và những thiệt hại nghiêm trọng khác cho xã hội.
Thứ tư, việc thương nhân, cá nhân thực hiện hành vi quảng cáo gian dối hay còn được nhắc đến là quảng cáo không đúng với sự thật vốn có của hàng hóa mà doanh nghiệp hoặc cơ sở sản xuất ra nó. Thông thường quảng báo gian dối là hàng xấu, kém chất lượng nhưng lại nói rằng đó là hàng tốt, chất lượng cao. Ngoài ra, hành vi quảng cáo gian dối còn thể hiện ở chỗ, nói xấu hàng hóa của doanh nghiệp khác để làm nền quảng cáo cho hàng hóa của mình, quảng cáo không đúng công dụng của hàng hóa, không nếu những điều cần tránh khi sử dụng hàng hóa…
Thứ năm, các dấu hiệu khách quan khác được quy định trong cấu thành tội phạm của tội “Quảng cáo gian dối” có thể là: các mặt hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục được quy định quảng cáo; thời gian, địa điểm quảng cáo; hình thức quảng cáo; câu chữ, hình ảnh hoặc âm thanh trong quảng cáo; việc lợi dụng danh nghĩa và địa vị của cơ quan, tổ chức, cá nhân để quảng cáo.
Mặt chủ quan của tội phạm
Lỗi của người phạm tội “Quảng cáo gian dối” là do cố ý, tức là nhận thức rõ hành vi quảng cáo của mình là gian dối, trái phép, trái với quy định của pháp luật về quảng cáo, gây ra hậu quả nghiêm trọng, mong muốn cho hậu quả xảy ra hoặc tuy không mong muốn nhưng bỏ mặc cho hậu quả xảy ra. Động cơ của người phạm tội không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm, nhưng người phạm tội “Quảng cáo gian dối” thường vì động cơ vụ lợi muốn bán được nhiều hàng hoá nên nói không đúng những thông tin về chất lượng sản phẩm gây nhầm lẫn về công dụng của loại hàng hóa đó.
Ngoài ra, điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự khi người thực hiện hành vi phạm tội thực hiện hành vi quảng cáo gian dối về hàng hóa, dịch vụ trong những trường hợp đã từng bị xử lý hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Hình phạt áp dụng
Khi có đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, người phạm tội bị áp dụng hình phạt từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.
Ngoài ra, người phạm tội quảng cáo gian dối còn có thể bị áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung như sau: Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Từ quy định trên có thể thấy, về hình phạt áp dụng đối với tội quảng cáo gian dối bao gồm hình phạt chính là: “Phạt tiền”, “Cải tạo không giam giữ” và có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là: “Phạt tiền”, “Cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định”.
Một số biểu hiện thực tế của hành vi quảng cáo gian dối thường gặp trong đời sống hiện nay bao gồm: quảng cáo thực phẩm chức năng như thuốc chữa bệnh dù chưa được cơ quan có thẩm quyền xác nhận; quảng cáo hàng hóa không rõ nguồn gốc nhưng gắn mác “nhập khẩu chính hãng”, “hàng xách tay”; đưa ra thông tin phóng đại công dụng của mỹ phẩm, dịch vụ làm đẹp như “trị nám tận gốc sau 1 tuần”, “trẻ hóa da không cần phẫu thuật”; sử dụng người nổi tiếng (KOL, influencer) để xác nhận, chứng thực sản phẩm mà họ chưa từng sử dụng hoặc không kiểm chứng nguồn gốc, hiệu quả…. Ngoài ra, nhiều chiến dịch quảng cáo còn sử dụng hình thức PR trá hình, che giấu bản chất thương mại của nội dung nhằm đánh vào lòng tin của người tiêu dùng. Những biểu hiện này không chỉ vi phạm quy định về quảng cáo mà còn tiềm ẩn nguy cơ lớn gây thiệt hại về tài sản, sức khỏe và quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng.
Trên thực tế, việc áp dụng quy định của pháp luật hình sự đối với tội “quảng cáo gian dối” còn gặp nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong việc chứng minh yếu tố gian dối và hậu quả thiệt hại như:
Khó chứng minh yếu tố gian dối:
Việc chứng minh yếu tố “gian dối” trong tội quảng cáo gian dối là một trong những thách thức lớn trong thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay. Gian dối trong quảng cáo không chỉ dừng lại ở việc đưa ra thông tin sai sự thật một cách rõ ràng, mà còn bao gồm cả những hình thức tinh vi hơn như phóng đại, lập lờ, che giấu thông tin hoặc sử dụng từ ngữ dễ gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng. Trong nhiều trường hợp, nội dung quảng cáo không hoàn toàn sai nhưng vẫn đủ khiến người tiếp nhận hiểu sai về công dụng, chất lượng hoặc tính năng của sản phẩm. Điều này đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải có đủ chuyên môn và công cụ kỹ thuật để đánh giá tính chính xác, trung thực của nội dung quảng cáo, đặc biệt là đối với các sản phẩm có tính chất đặc thù như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thiết bị y tế. Chính sự mơ hồ trong ranh giới giữa “gian dối” và “không chính xác” khiến việc xử lý hình sự trở nên khó khăn, dễ dẫn đến bỏ lọt hành vi vi phạm hoặc gây tranh cãi về tính hợp pháp của nội dung quảng cáo.
Khó xác định hậu quả:
Việc xác định hậu quả trong tội quảng cáo gian dối là một trong những khó khăn lớn trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, bởi lẽ điều luật yêu cầu phải chứng minh được người phạm tội đã thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên cho người khác thì mới có thể truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trên thực tế, việc thống kê chính xác số tiền người tiêu dùng bị thiệt hại hoặc lợi nhuận mà người vi phạm thu được từ hành vi quảng cáo gian dối không hề dễ dàng, nhất là khi hành vi này được thực hiện qua các kênh trực tuyến, không có hóa đơn chứng từ rõ ràng, hoặc được phân phối qua hệ thống cộng tác viên, đại lý trung gian. Hơn nữa, thiệt hại đối với người tiêu dùng thường là thiệt hại nhỏ lẻ, phân tán, khó tổng hợp, hoặc thiệt hại về sức khỏe, tâm lý khó định lượng thành tiền. Chính những rào cản này khiến nhiều vụ việc dù có dấu hiệu vi phạm rõ ràng vẫn chỉ dừng lại ở mức xử phạt hành chính, làm giảm hiệu quả răn đe của pháp luật hình sự đối với hành vi quảng cáo gian dối.
Khoảng trống trong xử lý KOL/Influencer
Hiện nay, một khoảng trống đáng kể trong pháp luật Việt Nam là chưa có quy định cụ thể về trách nhiệm của các KOLs (người có sức ảnh hưởng) và Influencer khi tham gia hoạt động quảng cáo, đặc biệt là trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ và trở thành kênh tiếp cận người tiêu dùng phổ biến. Thực tế cho thấy nhiều KOLs nhận thù lao để quảng bá sản phẩm nhưng không kiểm chứng nội dung quảng cáo, thậm chí đưa ra thông tin sai lệch, gây hiểu nhầm nghiêm trọng cho công chúng. Tuy nhiên, do chưa được xác định là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp trong các hoạt động quảng cáo nên việc xử lý các hành vi vi phạm của KOLs còn gặp nhiều lúng túng, phần lớn chỉ dừng lại ở mức nhắc nhở, phê bình hoặc áp dụng chế tài hành chính gián tiếp. Việc thiếu quy định rõ ràng không chỉ gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn tạo kẽ hở để các hành vi quảng cáo sai sự thật tiếp tục diễn ra, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường kinh doanh và lòng tin của xã hội.
Để nâng cao hiệu quả phòng, chống hành vi quảng cáo gian dối, cần thiết phải hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, rõ ràng và phù hợp với thực tiễn. Trước hết, nên sửa đổi, bổ sung Điều 197 Bộ luật Hình sự theo hướng mở rộng phạm vi xử lý đối với hành vi quảng cáo sai sự thật gây hậu quả không nghiêm trọng nhưng có nguy cơ cao gây thiệt hại cho xã hội, đồng thời cụ thể hóa trách nhiệm pháp lý của người nổi tiếng, KOLs, Influencer khi tham gia quảng cáo sản phẩm. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng như Bộ Công Thương, Bộ Y tế, Bộ Thông tin và Truyền thông trong việc kiểm soát, giám sát hoạt động quảng cáo, đặc biệt trên các nền tảng số và mạng xã hội. Ngoài ra, việc tăng cường tuyên truyền pháp luật cho doanh nghiệp và người tiêu dùng về trách nhiệm pháp lý trong quảng cáo, kết hợp với áp dụng các chế tài mạnh mẽ và kịp thời đối với hành vi vi phạm sẽ góp phần bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa chung trong xã hội.
………………….
Luật sư tại Đà Nẵng:
Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Phước Ninh, Quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng
Luật sư tại Huế:
366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, quận Thuận Hoá, Thành phố Huế
Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:
Tầng 8, Toà nhà Bluesea, số 205B Hoàng Hoa Thám, phường 6, quận Bình Thạnh, thành phố Hồ Chí Minh
Luật sư tại Hà Nội:
Tầng 2, Star Tower, số 68 Dương Đình Nghệ, phường Yên Hoà, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội
Luật sư tại Nghệ An:
Quốc lộ 1A, Khối 11, phường Quỳnh Xuân, Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An
Tầng 2, tòa nhà Cửa Tiền Phố, đường Hồ Hữu Nhân, phường Vinh Tân, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An
Luật sư tại Gia Lai:
Số 61 Phạm Văn Đồng, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai
Website: www.fdvn.vn www.fdvnlawfirm.vn www.diendanngheluat.vn
Email: fdvnlawfirm@gmail.com luatsulecao@gmail.com
Điện thoại: 0772 096 999
Fanpage LUẬT SƯ FDVN: https://www.facebook.com/fdvnlawfirm/
Legal Service For Expat: https://www.facebook.com/fdvnlawfirmvietnam/
TỦ SÁCH NGHỀ LUẬT: https://www.facebook.com/SayMeNgheLuat/
DIỄN ĐÀN NGHỀ LUẬT: https://www.facebook.com/groups/saymengheluat/
KÊNH YOUTUBE: https://www.youtube.com/c/luatsufdvn
KÊNH TIKTOK: https://www.tiktok.com/@luatsufdvn
KÊNH TELEGRAM FDVN: https://t.me/luatsufdvn
