HIỆN TRẠNG THỰC THI CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ VÀ KIẾN NGHỊ PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN - Luật sư Đà Nẵng

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bảo hiểm nhân thọ là hợp đồng giữa cá nhân và công ty bảo hiểm, cam kết chi trả một khoản tài chính khi người được bảo hiểm gặp rủi ro sức khỏe, tính mạng hoặc khi đáo hạn hợp đồng. Đây là giải pháp dự phòng, chia sẻ rủi ro (lấy số đông bù số ít) và tích lũy dài hạn, giúp đảm bảo tài chính cho gia đình. Tại Việt Nam, hoạt động bảo hiểm nhân thọ được điều chỉnh chủ yếu bởi các quy định sau: Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 (có hiệu lực từ 01/01/2023); Nghị định 46/2023/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành; Thông tư 67/2023/TT-BTC của Bộ Tài chính; Các quy định liên quan tại Bộ luật Dân sự 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023. Tuy nhiên môi trường pháp lý cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm vẫn còn một số bất cấp ảnh hưởng đến sự an toàn và lành mạnh của thị trường bảo hiểm đặc biệt là Bảo hiểm nhân thọ.

HIỆN TRẠNG THỰC THI CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ

Hoạt động kinh doanh bảo hiểm tại Việt Nam được luật hóa từ năm 2000 và liên tục được hoàn thiện. Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 và Nghị định số 46/2023/NĐ-CP có hiệu lực đã siết chặt quy định về nhân sự thực hiện kinh doanh bảo hiểm, đại lý bảo hiểm và kênh phân phối, đặc biệt với tổ chức tín dụng khi tham gia hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Bên cạnh đó công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động bảo hiểm cũng đã được tiến hành, phát hiện và xử lý nhiều sai phạm từ đó chấn chỉnh và hoàn thiện dần các lỗ hổng pháp lý.

Song trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập, cụ thể:

Thứ nhất, các quy định về bảo vệ người mua bảo hiểm vẫn còn khoảng trống pháp lý dẫn đến tình trạng nhiều hợp đồng bảo hiểm nhân thọ đã bị hủy sau năm đầu tiên ký hết do các đại lý là tổ chức tín dụng tư vấn thiếu đầy đủ, khiến khách hàng không hiểu rõ quyền lợi và nội dung hợp đồng. Tại khoản 1 Điều 16 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 yêu cầu sự trung thực tuyệt đối giữa các bên khi giao kết và thực hiện hợp đồng, đòi hỏi cung cấp đầy đủ thông tin và thực hiện quyền, nghĩa vụ trên cơ sở tin tưởng lẫn nhau. Tuy nhiên, các hành vi vi phạm nói trên không thuộc căn cứ tuyên bố hợp đồng vô hiệu theo Điều 407 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 25 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Do đó, người mua bảo hiểm gặp khó khăn trong việc yêu cầu Trọng tài hoặc Tòa án tuyên hợp đồng vô hiệu để đòi lại số tiền đã đóng, đặc biệt trong năm đầu tham gia giao kết hợp đồng bảo hiểm. Thực trạng này không chỉ xâm hại quyền lợi người mua, mà còn đe dọa tính an toàn, minh bạch của thị trường bảo hiểm.

Thứ hai, quy định về chế tài hình sự đối với hành vi trục lợi bảo hiểm còn bất cập, ảnh hưởng đến sự an toàn thị trường. Điều 213 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự khi chiếm đoạt từ 20 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 50 triệu đồng, nhưng chưa có cơ chế xử lý trường hợp tái phạm sau khi đã bị xử phạt hành chính. Thiếu sót này làm giảm tính răn đe và hiệu quả phòng ngừa gian lận bảo hiểm.

Thứ ba, việc thực hiện quy định về hủy bỏ và đơn phương chấm dứt hợp đồng bảo hiểm hiện chưa được cơ quan quản lý nhà nước điều chỉnh kịp thời, ảnh hưởng đến quyền lợi bên mua bảo hiểm..

Thứ tư, công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát, giải quyết khiếu nại tố cáo.

Thực tế, hoạt động thanh tra và giám sát các doanh nghiệp bảo hiểm vẫn còn nhiều hạn chế. Theo đó, pháp luật quy định rõ trách nhiệm giám sát rủi ro, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Việc thiếu hệ thống giám sát hiệu quả gây khó khăn trong xác minh, bồi thường, ảnh hưởng quyền lợi người tham gia và làm gia tăng rủi ro tài chính, ảnh hưởng đến khả năng chi trả và sự an toàn của doanh nghiệp bảo hiểm.

Ngoài ra, quy trình giải quyết khiếu nại, tranh chấp bảo hiểm còn nhiều vướng mắc, thường kéo dài do người mua gặp khó khăn trong việc thu thập hồ sơ, chứng từ, trong khi doanh nghiệp lại yêu cầu thủ tục phức tạp. Việc phối hợp giữa các cơ quan như công an, y tế và đơn vị chức năng còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý. Bên cạnh đó, người mua bảo hiểm còn thiếu kiến thức và kỹ năng cần thiết, dẫn đến khó khăn trong việc hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp

III. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ

Thứ nhất, đơn giản hóa và chuẩn hóa các sản phẩm bảo hiểm. Cần phải chuẩn hóa cấu trúc hợp đồng theo hướng trình bày thông tin dạng dễ hiểu, ngắn gọn, thiết kế bảng minh họa quyền lợi cho khách hàng rõ ràng, minh bạch.

Thứ hai, tăng cường quy định nghĩa vụ minh bạch thông tin và trách nhiệm tư vấn. Luật cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm giải thích các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ của doanh nghiệp và các đại lý. Nên áp dụng các hình thức được ghi âm, ghi hình là bắt buộc trong quá trình tư vấn và chuẩn hóa các tài liệu tư vấn trước khi khách hàng ký hợp đồng. Cần nâng cao tiêu chuẩn đào tạo, cấp chứng chỉ đại lý; khi có các hành vi tư vấn sai, ép mua bảo hiểm nhân thọ thì chế tài xử phạt cần phải mạnh hơn, đảm bảo tính răn đe và phòng ngừa gian lận trong lĩnh vực này.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả công tác thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Nâng cao năng lực của cơ quan quản lý, giám sát hoạt động kinh doanh bảo hiểm; cơ quan quản lý nhà nước cần kịp thời điều chỉnh hành vi ép giao kết hợp đồng bảo hiểm nhằm bảo đảm an toàn, lành mạnh cho thị trường. Cụ thể, cần hoàn thiện cơ chế tố tụng rút gọn, đơn giản hóa thủ tục tại Trọng tài và Tòa án để hỗ trợ bên mua bảo hiểm trong các trường hợp bị ép buộc. Bởi pháp luật đã cấm hành vi này, thực tế vẫn còn phổ biến, trong khi việc chứng minh bị ép là khó và quá trình giải quyết kéo dài. Vì vậy, đơn giản hóa thủ tục và rút ngắn thời gian xử lý, đặc biệt trong việc tuyên hợp đồng vô hiệu, là cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên mua bảo hiểm.

Thứ tư, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật. Nhà nước cần Tăng cường tuyên truyền, phổ biến kiến thức và pháp luật về tài chính và bảo hiểm một cách rộng rãi hơn, thông qua nhiều hình thức phù hợp với từng nhóm đối tượng và phù hợp với xu thế công nghệ số phát triển như hiện nay; hình thức truyền thông cần đa dạng, hiện đại và gần gũi, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số như podcast, clip ngắn, video hoạt hình, tiểu phẩm tương tác, mạng xã hội (Facebook, TikTok, YouTube, Zalo)…

Khuyến khích người dân cần hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trước khi tham gia bảo hiểm nhân thọ để đảm bảo quyền và lợi ích được thực hiện một cách tối đa.

KẾT LUẬN

Hệ thống pháp luật về bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, đặc biệt với sự ra đời của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của thị trường và tính chất phức tạp của sản phẩm bảo hiểm, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật là cần thiết nhằm: Bảo vệ hiệu quả quyền lợi của bên mua bảo hiểm, tăng tính minh bạc và lành mạnh của thị trường theo đó định hướng phát triển bền vững của ngành bảo hiểm nhân thọ.

Luật sư Nguyễn Loan – Công ty Luật FDVN

…………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

Tầng 2, Chung cư Báo Công an nhân dân, 23 đường Nghiêm Xuân Yêm, xã Đại Thanh, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An