BÀN VỀ THẨM QUYỀN CỦA CHỦ TỊCH UBND CẤP XÃ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ THEO NGHỊ ĐỊNH 109/2026/NĐ-CP - Luật sư Đà Nẵng

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Ngày 01/04/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 109/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp; hành chính tư pháp; hôn nhân và gia đình; thi hành án dân sự; phục hồi, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã. Nghị định này sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 18/05/2026 và thay thế nhiều quy định xử phạt trước đây trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp. Đối với hoạt động hành nghề luật sư, Nghị định 109/2026/NĐ-CP đã thiết lập cơ chế xử phạt tương đối chặt chẽ với mức phạt tăng đáng kể đồng thời mở rộng phạm vi các hành vi bị xem là vi phạm hành chính so với Nghị định 82/2020/NĐ-CP. Tuy nhiên, nội dung đáng chú ý và gây nhiều tranh luận nhất của Nghị định 109/2026/NĐ-CP là quy định Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền xử phạt trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp theo giới hạn được phân cấp.

II. NỘI DUNG BÀN LUẬN

1. Nghị định 109/2026/NĐ-CP mở rộng phạm vi xử phạt đối với luật sư

Tại Điều 8 Nghị định 109/2026/NĐ-CP quy định các hành vi vi phạm quy định đối với hoạt động hành nghề luật sư được chia thành nhiều nhóm với mức phạt tăng dần theo tính chất như: nhóm hành vi vi phạm về nghĩa vụ hành nghề và quản lý nghề; nhóm hành vi vi phạm về quan hệ nghề nghiệp với khách hàng; nhóm hành vi vi phạm nghiêm trọng liên quan đạo đức nghề nghiệp và tố tụng. Cụ thể:

“1. Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau:

a) Không tham gia hoặc tham gia không đầy đủ nghĩa vụ bồi dưỡng bắt buộc về chuyên môn, nghiệp vụ;

b) Thông báo không đúng thời hạn cho Đoàn luật sư về việc đăng ký hành nghề, thay đổi nội dung đăng ký hành nghề.

Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 7.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau:

a) Thông báo không đầy đủ cho khách hàng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm nghề nghiệp của mình trong việc thực hiện dịch vụ pháp lý;

b) Không đăng ký thay đổi nội dung đăng ký hành nghề với cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc không thông báo cho Đoàn luật sư về việc đăng ký hành nghề, thay đổi nội dung đăng ký hành nghề.

Phạt tiền từ 7.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau:

a) Cung cấp dịch vụ pháp lý cho cơ quan, tổ chức, cá nhân khác ngoài cơ quan, tổ chức mà luật sư đã ký hợp đồng lao động, trừ trường hợp được cơ quan nhà nước yêu cầu hoặc tham gia tố tụng trong vụ án hình sự theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc thực hiện trợ giúp pháp lý theo sự phân công của Đoàn luật sư mà luật sư là thành viên;

b) Thành lập hoặc tham gia thành lập từ hai tổ chức hành nghề luật sư trở lên;

c) Làm việc theo hợp đồng lao động cho cơ quan, tổ chức khác bằng hình thức luật sư hành nghề với tư cách cá nhân ngoài tổ chức hành nghề luật sư mà luật sư đã thành lập, tham gia thành lập hoặc đã ký hợp đồng lao động;

d) Hành nghề luật sư không đúng hình thức hành nghề theo quy định;

đ) Hành nghề luật sư với tư cách cá nhân mà không mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp trong trường hợp hợp đồng lao động có thỏa thuận;

e) Không thông báo cho khách hàng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm nghề nghiệp của mình trong việc thực hiện dịch vụ pháp lý;

g) Ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với khách hàng không thông qua tổ chức hành nghề luật sư hoặc không có văn bản ủy quyền của tổ chức hành nghề luật sư;

h) Hành nghề khi chưa được cấp giấy đăng ký hành nghề luật sư với tư cách cá nhân hoặc vẫn hành nghề khi đã bị thu hồi giấy đăng ký hành nghề luật sư.

[…]

Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồngđối với một trong các hành vi sau:

a) Hoạt động không đúng phạm vi hành nghề của luật sư nước ngoài tại Việt Nam;

b) Cho người khác sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư, giấy đăng ký hành nghề luật sư hoặc giấy phép hành nghề luật sư tại Việt Nam để hành nghề luật sư;

c) Sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư, giấy đăng ký hành nghề luật sư với tư cách cá nhân hoặc sử dụng giấy phép hành nghề luật sư tại Việt Nam của người khác để hành nghề luật sư.

[…]

Hình thức xử phạt bổ sung:

a) Tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sưhoặc giấy phép hành nghề luật sư nước ngoài tại Việt Nam từ 01 tháng đến 03 tháng đối với hành vi vi phạm quy định tại các điểm a, b, c, d, đ và g khoản 3, điểm a khoản 5 Điều này;

b) Tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư hoặc giấy phép hành nghề luật sư tại Việt Nam từ 06 tháng đến 09 tháng đối với hành vi vi phạm quy định tại điểm b khoản 5, khoản 6, các điểm c, d và e khoản 7, khoản 8 Điều này;

c) Tịch thu tang vật là văn bản thông báo về việc đăng ký bào chữa, thông báo về việc đăng ký bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp bị tẩy xóa, sửa chữa làm sai lệch nội dung quy định tại điểm a khoản 4 Điều này;

d) Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính đối với hành vi vi phạm quy định tại khoản 6 Điều này.”

2. Thẩm quyền xử phạt theo Nghị định 109/2026/NĐ-CP

Theo Nghị định 109/2026/NĐ-CP, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp được quy định các chủ thể trung tâm như: Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp (Điều 84); Thủ trưởng cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước theo chuyên ngành, lĩnh vực; Cục trưởng Cục Pháp luật hình sự – hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính; Trưởng đoàn kiểm tra chuyên ngành (Điều 85);

Điều gây tranh luận nhiều nhất là các quy định tại khoản 1 Điều 84 Nghị định 109/2026/NĐ-CP như sau:

“Điều 84. Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp

1. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có quyền:

a) Phạt cảnh cáo;

b) Phạt tiền đến 15.000.000 đồng đối với hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình; đến 25.000.000 đồng đối với hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp;

c) Đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề, giấy đăng ký hành nghề, thẻ tư vấn viên pháp luật, thẻ công chứng viên, thẻ cộng tác viên trợ giúp pháp lý;

d) Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính;

đ) Áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả quy định khoản 3 Điều 3 Nghị định này.”

Như vậy, từ ngày 18/5/2026, Chủ tịch UBND cấp xã được quyền phạt cảnh cáo; phạt tiền đến 25 triệu đồng đối với lĩnh vực bổ trợ tư pháp; được tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư có thời hạn trong một số trường hợp vi phạm sau:

(i) Cung cấp dịch vụ pháp lý cho cơ quan, tổ chức, cá nhân khác ngoài cơ quan, tổ chức mà luật sư đã ký hợp đồng lao động, trừ trường hợp được cơ quan nhà nước yêu cầu hoặc tham gia tố tụng trong vụ án hình sự theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc thực hiện trợ giúp pháp lý theo sự phân công của Đoàn luật sư mà luật sư là thành viên;

(ii) Thành lập hoặc tham gia thành lập từ hai tổ chức hành nghề luật sư trở lên;

(iii) Làm việc theo hợp đồng lao động cho cơ quan, tổ chức khác bằng hình thức luật sư hành nghề với tư cách cá nhân ngoài tổ chức hành nghề luật sư mà luật sư đã thành lập, tham gia thành lập hoặc đã ký hợp đồng lao động;

(iv) Hành nghề luật sư không đúng hình thức hành nghề theo quy định;

(v) Hành nghề luật sư với tư cách cá nhân mà không mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp trong trường hợp hợp đồng lao động có thỏa thuận;

(vi) Ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với khách hàng không thông qua tổ chức hành nghề luật sư hoặc không có văn bản ủy quyền của tổ chức hành nghề luật sư;

(vii) Hoạt động không đúng phạm vi hành nghề của luật sư nước ngoài tại Việt Nam.

3. Những vấn đề pháp lý đặt ra

Xét về mặt quản lý nhà nước, sau giai đoạn cải cách hành chính theo hướng chính quyền địa phương hai cấp nên việc giao quyền cho chính quyền cấp xã xử lý các vi phạm phát sinh trên địa bàn sẽ tăng hiệu quả quản lý, sự vụ sẽ được xử lý nhanh hơn, giảm tải cho cơ quan cấp trên và tăng tính răn đe như các hoạt động: treo biển văn phòng luật sư sai quy định; hành nghề không đăng ký; quảng cáo trái phép…

Mặt khác, nghề luật sư lại không phải hoạt động kinh doanh thông thường, Luật sư là chủ thể tham gia hoạt động tư pháp, có chức năng bảo vệ quyền con người, quyền công dân, thực hiện tranh tụng với cơ quan nhà nước bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự và đôi khi đối trọng trực tiếp với chính quyền trong các vụ khiếu kiện hành chính, đất đai, cưỡng chế… như vậy, khi trao quyền cho chủ tịch UBND cấp xã quyền “Đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề”… thì sẽ phát sinh nguy cơ xung đột lợi ích và ảnh hưởng đến nguyên tắc độc lập nghề nghiệp của Luật sư.

Thực tế, Luật sư là người hỗ trợ công dân khiếu nại hành chính; khởi kiện quyết định hành chính; tố cáo hành vi vi phạm của cán bộ địa phương; tham gia tranh chấp đất đai, cưỡng chế, giải phóng mặt bằng… Khi đó, chính Chủ tịch UBND cấp xã có thể đồng thời là người bị khiếu kiện hoặc liên quan vụ việc và là người có thẩm quyền xử phạt hành chính đối với luật sư. Dù pháp luật quy định nguyên tắc khách quan, nhưng trong thực tiễn quản lý hành chính, rất khó loại bỏ hoàn toàn khả năng lạm quyền gây áp lực nghề nghiệp.

4. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và cơ chế áp dụng

Thứ nhất, giới hạn hơn nữa phạm vi xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã. Nên quy định rõ Chủ tịch UBND cấp xã chỉ được xử phạt đối với các vi phạm hành chính mang tính chất quản lý đơn giản về địa điểm hoạt động, đăng ký hành chính, trật tự công cộng, hay các vi phạm thủ tục hành chính cơ bản. Đối với các hành vi vi phạm về đạo đức nghề nghiệp; chuyên môn hành nghề; quan hệ tố tụng thì nên thuộc thẩm quyền của Sở Tư pháp, Bộ Tư pháp.

Thứ hai, cần bổ sung cơ chế giám sát và phản biện nghề nghiệp để lấy ý kiến toàn diện trước khi ban hành quyết định xử phạt nghiêm trọng đối với Luật sư.

Thứ ba, cần phải có lộ trình thực hiện áp dụng pháp luật để đảm bảo sự hiểu biết chuyên sâu về hoạt động nghề luật sư tại cấp cơ sở cũng như trình độ áp dụng pháp luật tại các địa phương cần được nâng cao một cách đồng đều.

III. KẾT LUẬN

Việc Nghị định 109/2026/NĐ-CP trao thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động hành nghề luật sư là một bước thay đổi lớn trong tư duy quản lý nhà nước. Quy định này có thể giúp tăng hiệu quả quản lý hành chính ở cơ sở. Tuy nhiên, do đặc thù của nghề luật sư là nghề có tính độc lập cao và gắn chặt với hoạt động bảo vệ công lý, nên việc mở rộng quyền lực hành chính đối với luật sư cần được kiểm soát hết sức chặt chẽ. Chính vì vậy, đi đôi với việc bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước thì cần phải duy trì được sự cân bằng giữa quyền lực hành chính và tính độc lập nghề nghiệp của luật sư trong Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện đại.

Luật sư Nguyễn Loan – Công ty Luật FDVN

…………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

Tầng 2, Chung cư Báo Công an nhân dân, 23 đường Nghiêm Xuân Yêm, xã Đại Thanh, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An