ÁP DỤNG TÌNH TIẾT ĐỊNH KHUNG HÌNH PHẠT VÀ TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG THEO NGHỊ QUYẾT 04/2025/NQ-HĐTP - Luật sư Đà Nẵng

Trong quyết định hình phạt, việc xác định đúng các tình tiết định khung hình phạt và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một hành vi phạm tội có thể đồng thời chứa đựng nhiều tình tiết làm tăng mức độ trách nhiệm hình sự, tuy nhiên không phải trong mọi trường hợp các tình tiết này đều được sử dụng đồng thời để làm căn cứ bất lợi cho bị cáo.

Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025, hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự. Nghị quyết có hiệu lực kể từ ngày 15/11/2025.

Đáng chú ý, tại điểm a khoản 2 Điều 5, Nghị quyết đã đặt ra nguyên tắc xử lý đối với trường hợp một tình tiết vừa được sử dụng làm tình tiết định khung hình phạt, vừa thuộc nhóm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 52 BLHS.

1. Không phải mọi tình tiết đều được sử dụng để “tăng nặng” nhiều lần

Về bản chất, tình tiết định khung hình phạt và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có vai trò khác nhau.

Tình tiết định khung là căn cứ để xác định người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản nào của điều luật. Trong khi đó, tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52 BLHS được xem xét ở giai đoạn quyết định hình phạt trong phạm vi khung hình phạt đã được xác định.

“Điều 52. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

…

2. Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng”.

Chính vì vậy, nếu cùng một tình tiết đã được sử dụng để đưa hành vi phạm tội vào một khung hình phạt nghiêm khắc hơn mà tiếp tục sử dụng chính tình tiết đó như một tình tiết tăng nặng theo Điều 52 thì có thể dẫn đến việc một yếu tố bất lợi cho bị cáo được xem xét lặp lại ở hai giai đoạn khác nhau.

Để giải quyết vấn đề này, điểm a khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định: trường hợp tình tiết định khung đồng thời là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 52 BLHS nhưng không cùng một khoản định khung của điều luật, thì áp dụng tình tiết định khung cao nhất và các tình tiết còn lại không coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm một tình tiết không bị sử dụng để làm bất lợi cho bị cáo một cách lặp lại.

Một ví dụ điển hình là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” được quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 BLHS.Trong một số điều luật của Phần các tội phạm BLHS, “phạm tội 02 lần trở lên” đồng thời được quy định là tình tiết định khung hình phạt.

Khi đó, nếu hành vi phạm tội còn có một tình tiết định khung khác làm cho người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự ở một khoản cao hơn, vậy có tiếp tục lấy “phạm tội 02 lần trở lên” làm tình tiết tăng nặng theo điểm g khoản 1 Điều 52 hay không?

Theo hướng dẫn mới tại Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, câu trả lời là không, nếu tình tiết đó đã được sử dụng trong việc xác định khung hình phạt cao hơn theo quy định tại điểm a khoản 2 Điều 5.

Ví dụ: bị cáo tham ô tài sản 3 lần; lần 1 tham ô 500.000.000 đồng; lần 2 tham ô 300.000.000 đồng; lần 3 tham ô 200.000.000 đồng. Đối với trường hợp này, theo quy định tại Điều 353 Bộ luật Hình sự thì hành vi phạm tội của bị cáo cấu thành định khung tăng nặng “Phạm tội 02 lần trở lên” (điểm c khoản 2 Điều 353); đồng thời cấu thành định khung tăng nặng “Chiếm đoạt tài sản trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên” (điểm a khoản 4 Điều 353). Theo hướng dẫn tại điểm a khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP nêu trên thì trường hợp này, bị cáo bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định tại điểm a khoản 4 Điều 353 và không bị áp dụng tình tiết tăng nặng “Phạm tội 02 lần trở lên” quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 của Bộ luật Hình sự.

Theo điểm a khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, phải áp dụng tình tiết định khung cao nhất; các tình tiết còn lại không được tiếp tục coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 52 BLHS.

Nói cách khác, trong ví dụ trên, khi đã xác định hành vi thuộc khoản 4 Điều 353 do có tình tiết chiếm đoạt tài sản trị giá từ 1 tỷ đồng trở lên thì không tiếp tục lấy tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” để cộng thêm một lần tình tiết tăng nặng theo điểm g khoản 1 Điều 52.

2. Quy định mới có ý nghĩa gì đối với việc quyết định hình phạt

Quy định này trước hết giúp phân định rõ hơn hai giai đoạn của quá trình lượng hình.

Ở giai đoạn thứ nhất, Tòa án xác định hành vi phạm tội thuộc khoản nào của điều luật dựa trên các tình tiết định khung hình phạt.

Ở giai đoạn thứ hai, sau khi xác định khung hình phạt, Tòa án tiếp tục xem xét các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 51 và Điều 52 BLHS để quyết định mức hình phạt cụ thể.

Ví dụ căn cứ Thông báo rút kinh nghiệm số 62/KN-VC2-V1 ngày 29/09/2023 của Viện Kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng có nội dung:

“Trong vụ án này bị cáo Nguyễn A phạm tội thuộc trường hợp “Tái phạm nguy hiểm”, đây là dấu hiệu định khung quy định tại điểm p khoản 1 Điều 123 BLHS. Tại Khoản 2 Điều 52 BLHS quy định: “2. Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng”. Quy định này đã xác định rõ thứ tự áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là dấu hiệu định tội, dấu hiệu định khung trước, khi không được áp dụng là dấu hiệu định tội, định khung thì mới được áp dụng làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Cáo trạng và Bản án sơ thẩm chỉ áp dụng tình tiết “Tái phạm nguy hiểm” làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo quy định tại điểm h khoản 1 Điều 52 BLHS và truy tố, xét xử bị cáo Nguyễn A theo quy định tại khoản 2 Điều 123 BLHS là áp dụng pháp luật không đúng, dẫn đến truy tố xét xử bị cáo Nguyễn A không đúng khung hình phạt”.

Nếu một tình tiết đã được sử dụng để xác định khung hình phạt cao nhất mà lại tiếp tục được tính như tình tiết tăng nặng thì về bản chất, cùng một yếu tố bất lợi có thể tác động hai lần đến mức hình phạt. Và phải áp dụng tình tiết định tội, định khung trước khi không áp dụng là dấu hiệu định tội, định khung mới được áp dụng làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP đã đặt ra cơ chế để hạn chế cách áp dụng này. Đặc biệt, điểm c khoản 2 Điều 5 còn quy định rằng trong trường hợp bị cáo có nhiều tình tiết định khung hình phạt, Tòa án phải căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, số lượng tình tiết định khung, số lượng tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự để quyết định hình phạt.

Điều này cho thấy việc xác định khung hình phạt không phải là bước cuối cùng của quá trình lượng hình. Ngược lại, khi có nhiều tình tiết định khung, Tòa án vẫn phải đánh giá toàn diện các yếu tố liên quan để quyết định mức hình phạt cụ thể. Đây là những bước có ý nghĩa đặc biệt khi xây dựng quan điểm bào chữa, bởi việc xác định sai một tình tiết là tình tiết định khung hay tình tiết tăng nặng có thể dẫn đến đánh giá không chính xác về mức độ trách nhiệm hình sự của bị cáo.

Kết luận

Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP đã bổ sung một hướng dẫn đáng chú ý trong việc xử lý trường hợp một tình tiết vừa là tình tiết định khung, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm các tình tiết bất lợi cho bị cáo không bị sử dụng trùng lặp trong quá trình quyết định hình phạt.

Vì vậy, trong mỗi vụ án hình sự có nhiều tình tiết định khung, việc rà soát “một tình tiết đã được tính ở đâu và có được tính thêm một lần nữa hay không” không chỉ là vấn đề kỹ thuật áp dụng pháp luật, mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định mức độ trách nhiệm hình sự và mức hình phạt cụ thể đối với bị cáo.

………………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

146 Hoàng Hoa Thám, phường Gia Định, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

P.301, Tầng 3, số 63 Vũ Ngọc Phan, phường Láng, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

1421 Nguyễn Tất Thành, phường Quỳnh Mai, Nghệ An

Tầng 2, tòa nhà Cửa Tiền Phố, đường Hồ Hữu Nhân, phường Trường Vinh Tân, tỉnh Nghệ An