Phân biệt tranh chấp Dân sự và tranh chấp Kinh doanh, Thương mại

Trong thực tiễn tố tụng tại Việt Nam, việc xác định một tranh chấp cụ thể thuộc loại tranh chấp dân sự hay tranh chấp kinh doanh, thương mại (sau đây gọi tắt là KDTM) có ý nghĩa quan trọng, vì nó chi phối trực tiếp: thủ tục tố tụng, thẩm quyền giải quyết (kể cả khả năng lựa chọn trọng tài thương mại), thời hiệu khởi kiện và mức tạm ứng án phí, án phí phải nộp. Mặc dù Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) 2015 quy định một cơ chế thống nhất đối với hai loại tranh chấp này, thế nhưng bản chất pháp lý của chúng vẫn có những điểm khác biệt căn bản, xuất phát từ sự khác nhau về chủ thể tham gia qua hệ pháp luật, mục đích xác lập giao dịch và hệ thống pháp luật nội dung điều chỉnh. Bài viết này phân tích các tiêu chí phân biệt hai loại tranh chấp trên cơ sở quy định của BLTTDS 2015, Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 và Luật Thương mại 2005, đồng thời chỉ ra một số vướng mắc còn tồn tại trong thực tiễn áp dụng pháp luật và xét xử hiện nay.

1/ Phân biệt tranh chấp dân sự và tranh chấp kinh doanh thương mại:

Trong phạm vi bài viết này, “tranh chấp dân sự” được hiểu theo nghĩa hẹp, tức là các tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo Điều 26 BLTTDS năm 2015, nhằm phân biệt với tranh chấp kinh doanh, thương mại quy định tại Điều 30 BLTTDS năm 2015. Các tranh chấp về hôn nhân và gia đình (Điều 28 BLDS) và tranh chấp lao động (Điều 32 BLDS) không thuộc phạm vi nghiên cứu của bài viết.

2/ Một số vấn đề cần lưu ý khi xác định loại tranh chấp trong thực tiễn áp dụng

Mặc dù pháp luật đã có quy định tương đối rõ, song việc phân định ranh giới giữa hai loại tranh chấp trong thực tiễn xét xử vẫn phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau và áp dụng khác nhau. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc một số quan hệ pháp luật có sự đan xen giữa yếu tố dân sự và yếu tố thương mại hoặc chưa có tiêu chí pháp lý đủ rõ để xác định bản chất của quan hệ tranh chấp. Dưới đây là một số tình huống điển hình thường phát sinh trong thực tiễn:

(1) Một bên không có đăng ký kinh doanh nhưng giao dịch có mục đích lợi nhuận

Trong thực tiễn xét xử, đối với tranh chấp hợp đồng tín dụng, tiêu chí quyết định loại tranh chấp không nằm ở mục đích vay (kinh doanh hay không kinh doanh) mà còn phải xem xét tư cách pháp lý của bên vay và bản chất của hoạt động phát sinh tranh chấp theo quy định tại Điều 30 BLTTDS năm 2015. Thực tiễn cho thấy, yếu tố đăng ký kinh doanh thường được Tòa án xem xét như một căn cứ quan trọng để xác định quan hệ pháp luật tranh chấp.

Điều này được thể hiện rõ qua hai bản án có cùng tính chất mục đích vay (phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh) nhưng Tòa án nhận định mối quan hệ tranh chấp khác nhau, cụ thể Tại Bản án số 32/2025/DS-ST[1] ngày 24/02/2025 của Toà án nhân dân huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre, bà Huỳnh Thị Trúc Đ vay ngân hàng với mục đích sản xuất cây kiểng và sản xuất cây giống – mục đích sinh lợi từ hoạt động sản xuất. Tuy nhiên, do bà Đ không có đăng ký kinh doanh, Toà án xác định đây là tranh chấp dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo Điều 26 BLTTDS 2015. Ngược lại, tại Bản án số 01/2017/KDTM-PT[2] ngày 30/3/2017 của Toà án nhân dân tỉnh Thái Bình, vợ chồng bà Nguyễn Thị N, ông Vũ Duy N vay ngân hàng với mục đích bổ sung vốn kinh doanh phụ tùng ô tô, xe máy; do có Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh hộ kinh doanh và khoản vay phục vụ trực tiếp cho hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh. Trên cơ sở đó, Tòa án xác định đây là tranh chấp kinh doanh, thương mại thuộc phạm vi Điều 30 BLTTDS năm 2015.

Qua hai bản án trên cho thấy, mặc dù mục đích sử dụng vốn vay đều hướng tới hoạt động sinh lợi, song việc xác định loại tranh chấp trong thực tiễn vẫn gắn chặt với việc đánh giá tư cách pháp lý của chủ thể và mối liên hệ giữa khoản vay với hoạt động kinh doanh. Điều này phản ánh xu hướng áp dụng Điều 30 BLTTDS năm 2015 của Tòa án theo hướng coi đăng ký kinh doanh là một căn cứ quan trọng để nhận diện tranh chấp kinh doanh, thương mại trong các tranh chấp hợp đồng tín dụng.

(2)  Hướng dẫn của Toà án nhân dân tối cao đối với hợp đồng bảo hiểm

Tại mục 5 phần IV Công văn số 212/TANDTC-PC ngày 13/9/2019 của Tòa án nhân dân tối cao về việc giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong xét xử, Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn cụ thể đối với tranh chấp phát sinh từ hợp đồng bảo hiểm giữa doanh nghiệp bảo hiểm và người mua bảo hiểm.

Theo đó, trường hợp các bên ký Hợp đồng đều là thương nhân (bao gồm tổ chức kinh tế, cá nhân hoạt động thương mại) có đăng ký kinh doanh, hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, nếu phát sinh tranh chấp, đó là tranh chấp kinh doanh, thương mại thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án Tòa án theo quy định tại khoản 1 Điều 30 của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Trong trường hợp một bên ký Hợp đồng không phải là thương nhân, Hợp đồng này là Hợp đồng dân sự và nếu phát sinh tranh chấp thì đó là tranh chấp Hợp đồng dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo quy định tại khoản 3 Điều 26 của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Hướng dẫn nêu trên cho thấy việc xác định tranh chấp là dân sự hay kinh doanh, thương mại cần được xem xét trên cơ sở tư cách pháp lý của từng chủ thể tham gia quan hệ cụ thể, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc bản chất chung của loại hợp đồng. Mặc dù hợp đồng bảo hiểm thường được giao kết trong lĩnh vực kinh doanh bảo hiểm, nhưng không phải mọi tranh chấp phát sinh từ hợp đồng bảo hiểm đều là tranh chấp kinh doanh, thương mại; yếu tố quyết định còn phụ thuộc vào chủ thể tham gia và mục đích của việc xác lập, thực hiện giao dịch.

3/ Kết luận:

Việc phân biệt tranh chấp dân sự và tranh chấp KDTM không chỉ có ý nghĩa lý luận mà tác động trực tiếp đến quyền lợi tố tụng của các bên, thể hiện qua sự khác biệt về thời hiệu khởi kiện, án phí và cơ chế giải quyết tranh chấp (đặc biệt là khả năng lựa chọn phương thức giải quyết bằng trọng tài thương mại). Vì vậy, trong thực tiễn áp dụng pháp luật, khi xác định loại tranh chấp cần đánh giá đồng thời nhiều yếu tố trong đó có các yếu tố: (i) Tư cách chủ thể tham gia quan hệ tranh chấp, đặc biệt là việc có hay không có đăng ký kinh doanh của từng bên; (ii) Mục đích thực chất của giao dịch – có nhằm mục đích sinh lợi hay không; và (iii) Nội dung, đối tượng của quan hệ pháp luật tranh chấp trên cơ sở đối chiếu các nhóm tranh chấp được liệt kê tại Điều 26 và Điều 30 BLTTDS 2015.