TỔNG HỢP 10 ĐIỂM MỚI CỦA LUẬT TƯ PHÁP NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN 2024 (CÓ HIỆU LỰC TỪ 01/01/2026) - Luật sư Đà Nẵng

Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 8, ngày 30/11/2024, có hiệu lực thi hành từ kể ngày 01/01/2026. Việc Quốc hội xem xét, thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên là một dấu ấn thể hiện sự đóng góp quan trọng của Quốc hội khóa XV về công tác cải cách tư pháp. Với một số điểm đánh chú ý như sau:

1. Các quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng

Khoản 8 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định về biện pháp xử lý chuyển hướng như sau: Biện pháp xử lý chuyển hướng là biện pháp giám sát, giáo dục, phòng ngừa áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, bao gồm các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng. Bao gồm các biện pháp sau:

(i) Khiển trách.

(ii) Xin lỗi bị hại.

(iii) Bồi thường thiệt hại.

(iv) Giáo dục tại xã, phường, đặc khu.

(v) Quản thúc tại gia đình.

(vi) Hạn chế khung giờ đi lại.

(vii) Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.

(viii) Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.

(ix) Tham gia chương trình học tập, dạy nghề.

(x) Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý.

(xi) Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.

(xii) Giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Đồng thời Luật cũng quy định một cách chặt chẽ về các điều kiện được áp dụng, thẩm quyền áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội; trách nhiệm của người chưa thành niên vi phạm nghĩa vụ để bảo đảm các quy định này vừa có tính nhân văn, vừa bảo đảm công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật. Điều kiện để áp dụng các biện pháp nêu trên khi không thuộc trường hợp miễn trách nhiệm hình sự như sau: “Có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội; người chưa thành niên thừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội; người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng”.

2. Quy định chặt chẽ, hạn chế việc áp dụng biện pháp ngăn chặn cưỡng chế đối với người chưa thành niên phạm tội

Khoản 1 điều 135 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định các biện pháp ngăn chặn áp dụng đối với người chưa thành niên bao gồm 10 biện pháp sau: Giữ người trong trường hợp khẩn cấp; bắt người theo các trường hợp quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự; tạm giữ, tạm giam; giám sát điện tử; giám sát bởi người đại diện; bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm; cấm đi khỏi nơi cư trú; tạm hoãn xuất cảnh. Đồng thời tại khoản 2 cũng quy định 3 biện pháp cưỡng chế áp dụng đối với người chưa thành niên bao gồm: Áp giải, dẫn giải; kê biên tài sản và phong toả tài sản.

Việc đổi mới các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế đối với người chưa thành niên bị buộc tội là phù hợp nhằm bảo đảm trật tự an toàn xã hội và bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên, từ đó giúp họ nhận thức được những sai lầm, tích cực cải tạo trở thành công dân có ích cho xã hội.

3. Rút ngắn thời hạn tố tụng trong giải quyết các vụ án người chưa thành niên

Một trong những điểm đáng chú ý của Luật Tư pháp người chưa thành niên là rút ngắn thời hạn điều tra, truy tố, xét xử đối với người chưa thành niên. Khoản 1 Điều 129 Luật này quy định: “Thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên là người bị buộc tội không quá một phần hai thời hạn tương ứng được quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự”. Theo đó, quy định thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên bị buộc tội không quá ½ thời hạn đối với người trưởng thành, trừ trường hợp vụ án có tính chất phức tạp thì thời hạn này được thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Quy định này nhằm bảo đảm nguyên tắc giải quyết nhanh chóng, kịp thời vụ án hình sự có người chưa thành niên là người bị buộc tội để hạn chế tối đa các tác động tiêu cực từ thủ tục tố tụng hình sự đến người chưa thành niên; đồng thời nhằm bảo đảm áp dụng thủ tục thân thiện đối với người chưa thành niên.

4. Giảm mức phạt tù có thời hạn

Quy định về tù có thời hạn Bộ luật hình sự quy định: Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi khi phạm tội mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 18 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định; Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi khi phạm tội, mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 12 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định. So với Bộ luật hình sự, Luật tư pháp người chưa thành niên giảm mức thời hạn phạt tù hơn. Cụ thể:

Luật quy định giảm mức phạt tù tối đa đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội từ 12 năm xuống 09 năm tù, đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi từ 18 năm xuống 15 năm tù, trừ trường hợp phạm 05 loại tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe và ma túy thì mức hình phạt theo quy định của pháp luật hiện hành: (1) Tội giết người; (2) Tội hiếp dâm; (3) Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi; (4) Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi; (5) Tội sản xuất trái phép chất ma túy.

Quy định này nhằm thể chế hóa yêu cầu của Đảng về “coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự… đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong xử lý người phạm tội” và phù hợp với xu hướng chung của các nước trên thế giới. Đồng thời vừa bảo đảm mức hình phạt và tổng hợp hình phạt phù hợp với người chưa thành niên, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và an toàn cho cộng đồng.

5. Tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập

Tại khoản 1 Điều 143 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định trong vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập đối với bị can là người chưa thành niên.

Tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình giải quyết vụ án có người chưa thành niên và vụ án có người thành niên theo quy định tại khoản 1 Điều này được sử dụng trong quá trình giải quyết các vụ án này. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì, phối hợp với Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định chi tiết Điều này.

Đây là những chính sách mới nhân văn, thân thiện, tiến bộ đối với người chưa thành niên tham gia tố tụng hình sự; đồng thời bảo đảm nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất đối với người chưa thành niên, hạn chế tối đa các ảnh hưởng tiêu cực có thể có từ người đã thành niên phạm tội tới người chưa thành niên.

6. Quy định hai thủ tục tố tụng riêng biệt đối với người chưa thành niên

Một trong những nội dung đáng chú ý của Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định hai thủ tục tố tụng riêng biệt đối với người chưa thành nhiên. Cụ thể

Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội được quy định tại Chương VII của Luật này từ Điều 128 đến Điều 152 bao gồm các thủ tục cụ thể.

Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng được quy định tại Chương VIII từ Điều 153 đến Điều 161.

7. Quy định về khu cải tạo dành riêng cho người chưa thành niên

Điều 162 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định người chưa thành niên chấp hành án phạt tù được giam theo 03 mô hình: (1) trại giam riêng, (2) phân trại riêng dành cho người chưa thành niên trong trại giam hoặc (3) khu giam giữ dành riêng cho người chưa thành niên trong trại giam.

Đồng thời quy định trại giam riêng, phân trại hoặc khu giam giữ dành riêng cho người chưa thành niên là phạm nhân trong trại giam phải được bố trí, thiết kế phù hợp với lứa tuổi, giới tính và bảo đảm có các khu vực, công trình sau đây: “Khu giam giữ theo tính chất của tội phạm, mức hình phạt, giới tính; Buồng giam; Công trình phục vụ việc học tập, sinh hoạt, chăm sóc y tế; Khu thể thao, vui chơi; Khu lao động, dạy nghề; Khu thăm gặp; Các công trình khác theo quy định của Luật Thi hành án hình sự”. Ngoài ra buồng giam phải bảo đảm thoáng mát về mùa hè, kín gió về mùa đông, hợp vệ sinh môi trường. Diện tích chỗ nằm tối thiểu cho mỗi người chưa thành niên là phạm nhân là 2,5 m2.

Cùng với đó, Luật cũng quy định chế độ chăm sóc y tế đối với người chưa thành niên là phạm nhân; chế độ học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề, lao động; chế độ ăn mặc, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ và vui chơi giải trí; chế độ gặp, liên lạc với thân nhân của người chưa thành niên là phạm nhân.

Các quy định này vừa bảo đảm chính sách tốt nhất của pháp luật đối với người chưa thành niên là giáo dục, phục hồi, cải tạo người chưa thành niên; nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, hỗ trợ người chưa thành niên khi thi hành án phạt tù; vừa thể hiện cam kết của Việt Nam đối với các khuyến nghị của quốc tế về việc bảo đảm người chưa thành niên tách biệt hoàn toàn khỏi người đã thành niên khi chấp hành án phạt tù; vừa mang tính chất linh hoạt trong việc lựa chọn mô hình trại giam cho người chưa thành niên.

8. Quy định thủ tục xét xử thân thiện

Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định phòng xử án thân thiện, thủ tục xét xử thân thiện tại Mục 4, Chương VII. Theo đó, tại Điều 151, Luật quy định thủ tục xét xử thân thiện, trong đó phiên tòa phải được tổ chức xét xử thân thiện, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên. Thẩm phán Chủ tọa phiên tòa mặc trang phục hành chính của Tòa án; Kiểm sát viên mặc trang phục phù hợp, không mặc trang phục Kiểm sát nhân dân.

Khi xét xử không còng tay hoặc áp dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế khác, trừ trường hợp người chưa thành niên có biểu hiện chống đối, gây mất trật tự tại phiên tòa hoặc hành động tiêu cực khác. Người đại diện của người chưa thành niên có thể hỗ trợ người chưa thành niên tại phiên tòa. Ngoài ra, việc xét hỏi, tranh luận đối với người chưa thành niên tại phiên tòa được tiến hành phù hợp với lứa tuổi, giới tính, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của họ. Câu hỏi cần ngắn gọn, đơn giản, dễ hiểu, không hỏi nhiều vấn đề cùng một lúc.

Nếu xét thấy người chưa thành niên có đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng thì Hội đồng xét xử xem xét, ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với bị cáo. Quyết định này có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Trường hợp xét thấy cần xây dựng hoặc bổ sung kế hoạch xử lý chuyển hướng thì Hội đồng xét xử quyết định tạm ngừng phiên tòa và đề nghị người làm công tác xã hội xây dựng hoặc bổ sung kế hoạch xử lý chuyển hướng. Thời hạn tạm ngừng phiên tòa không quá 10 ngày kể từ ngày quyết định tạm ngừng phiên tòa. Hết thời hạn tạm ngừng phiên tòa, Hội đồng xét xử tiếp tục giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật.

9. Quy định người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên

Khoản 10 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên (sau đây gọi chung là người làm công tác xã hội) bao gồm công chức, viên chức, người lao động làm công tác xã hội, người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã, công chức văn hóa – xã hội cấp xã và người làm công tác xã hội khác theo quy định của pháp luật.

Theo đó, người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 32 của Luật này: Có hiểu biết pháp luật về người chưa thành niên; đã được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục người chưa thành niên hoặc có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý người chưa thành niên hoặc có kỹ năng giao tiếp đối với người chưa thành niên. Đồng thời khi tham gia hoạt động tư pháp người chưa thành niên cần phải thực hiện theo đúng các nhiệm vụ và quyền hạn mà pháp luật đã quy định như:

“a) Xây dựng báo cáo điều tra xã hội, kế hoạch xử lý chuyển hướng;

b) Tham gia hỗ trợ và can thiệp phù hợp đối với người chưa thành niên khi có yêu cầu;

c) Tham gia phiên họp, phiên tòa theo quy định của Luật này;

d) Tham gia công tác thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên theo quy định của pháp luật;

đ) Được thanh toán chi phí khi tham gia hoạt động tư pháp người chưa thành niên theo quy định của pháp luật;

e) Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của Luật này.”

Ngoài ra, người làm công tác xã hội tham gia hoạt động tư pháp người chưa thành niên theo từng vụ việc, vụ án cụ thể. Một người làm công tác xã hội có thể tham gia hỗ trợ cho nhiều người bị buộc tội hoặc nhiều bị hại nhưng không đồng thời hỗ trợ cho cả người bị buộc tội và bị hại trong cùng một vụ án.

Quy định như vậy nhằm bảo đảm tính khả thi của người làm công tác xã hội tham gia tố tụng và tạo điều kiện cho việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hiệu quả, tránh quy trình tố tụng kéo dài; tăng cường khả năng giúp đỡ người chưa thành niên vi phạm pháp luật nhận thức lỗi lầm, tránh tái phạm, đồng thời giảm thiểu các chi phí tố tụng, chi phí tái hòa nhập cộng đồng.

10. Quy định nhiều hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội

Luật quy định người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đây đối với mỗi tội phạm: (1) Cảnh cáo; (2) Phạt tiền; (3) Cải tạo không giam giữ; (4) Tù có thời hạn.

Việc quy định nhiều loại hình phạt giúp tạo thuận lợi cho việc xem xét, áp dụng hình phạt phù hợp đối với người chưa thành niên phạm tội, hạn chế được việc áp dụng hình phạt tù đối với người chưa thành niên không đủ điều kiện hoặc không hoàn thành việc xử lý chuyển hướng khi có đủ điều kiện áp dụng các hình phạt khác; bảo đảm tính công bằng, bình đẳng trong chính sách pháp luật đối với người chưa thành niên phạm tội.

Bên cạnh đó, quy định như vậy không chỉ khắc phục bất cập của luật hiện hành, mà còn góp phần thực hiện tốt yêu cầu của Nghị quyết 48-NQ/TW, Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về “giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền”.

…………….

Luật sư tại Đà Nẵng:

Tầng 2 Tòa nhà Thư Dung Plaza, 87 Nguyễn Văn Linh, phường Phước Ninh, Quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng

Luật sư tại Huế:

366 Phan Chu Trinh, phường An Cựu, quận Thuận Hoá, Thành phố Huế

Luật sư tại TP. Hồ Chí Minh:

Tầng 8, Toà nhà Bluesea, số 205B Hoàng Hoa Thám, phường 6, quận Bình Thạnh, thành phố Hồ Chí Minh

Luật sư tại Hà Nội:

Tầng 2, Star Tower, số 68 Dương Đình Nghệ, phường Yên Hoà, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội

Luật sư tại Nghệ An:

Quốc lộ 1A, Khối 11, phường Quỳnh Xuân, Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An

Tầng 2, tòa nhà Cửa Tiền Phố, đường Hồ Hữu Nhân, phường Vinh Tân, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An