Feel free to go with the truth

Trang chủ / BÀI VIẾT & ẤN PHẨM CỦA FDVN / MÂU THUẪN TRONG CÁCH XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG CÁC TỘI PHẠM VỀ CHỨC VỤ, THAM NHŨNG, KINH TẾ VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

MÂU THUẪN TRONG CÁCH XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG CÁC TỘI PHẠM VỀ CHỨC VỤ, THAM NHŨNG, KINH TẾ VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

Tóm tắt:

Việc xác định thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra là yếu tố rất quan trọng, có ảnh hưởng quyết định tới việc xác định tội phạm, khung hình phạt, bồi thường thiệt hại và việc thu hồi tài sản bảo đảm thi hành án, thu hồi tài sản cho Nhà nước. Song, thực tế trong nhiều vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án về tham nhũng, kinh tế, chức vụ, gây thất thoát tài sản của Nhà nước, các cơ quan tiến hành tố tụng còn lúng túng trong xác định thiệt hại do tội phạm gây ra, thậm chí có những quan điểm trái ngược thiếu thống nhất.

Hoàn thiện pháp luật là một trong những nhiệm vụ cơ bản và quan trọng bật nhất trong việc thực hiện mục tiêu của cải cách tư pháp nói chung và tư pháp hình sự nói riêng. Trong phạm vi bài viết này, tác giả sẽ điểm qua một số vụ án điển hình có cách xác định thiệt hại còn mâu thuẫn, để từ đó có những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, góp phần đấu tranh phòng chống tham nhũng và thực hiện mục tiêu cải cách tư pháp hình sự.

Từ khoá: “xác định thiệt hại”, “tham nhũng”, “chức vụ”, “cải cách tư pháp hình sự”.

Abstract: The determination of damage caused by criminal offenses is an important factor that has a decisive influence on the determination of the offense, the penalty frame, the compensation for damage, the recovery of assets as security for judgment enforcement, and the recovery of the State property. However, in the reality in many criminal cases, especially those related to corruption, economic offenses, and abuse of power causing loss of State property, proceeding-conducting agencies are still confused in determining damage caused by crime, even there are conflicting and inconsistent views.

Law improvement is one of the most fundamental tasks in realizing the goals of judicial reform in general and criminal justice reform in particular. In this article, the authors are going to review some typical cases in which the damage determination is inconsistent. From this analysis, the authors recommend the law improvement, contribute to the fight against and prevent corruption in the process of criminal justice reform.

Keywords: “damage determination”, “corruption”, “abuse of power”, “criminal justice reform”.

Đặt vấn đề:

Trong công cuộc chống tham nhũng do Đảng và Nhà nước ta khởi xướng mà báo chí hay gọi là công cuộc “đốt lò”, đã ngày có nhiều hơn các tội phạm về tham nhũng, chức vụ, tội phạm xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế, xâm phạm tài sản Nhà nước bị phát hiện, điều tra và xử lý. Đây là tín hiệu vui, đặc biệt là trong hoàn cảnh tham nhũng nổi lên như là vấn nạn nhức nhối trong giai đoạn hiện nay. Phát hiện càng nhiều, xử lý càng nhiều thì chúng ta càng thêm hy vọng có một môi trường quản trị quốc gia, môi trường kinh doanh đầu tư trong sạch để phát triển đất nước, đồng thời qua đó cũng là cơ hội để nhìn nhận, đánh giá lại các quy định của pháp luật hiện hành về xử lý tội phạm.

Thực tiễn xét xử các vụ án về tham nhũng, chức vụ, xâm phạm trật tự quản lý kinh tế thời gian qua có những vụ “đại án” đã được đưa ra xét xử công khai, các vụ án đã có những kết luận, phán quyết đối với các bị cáo liên quan đến các tội danh, hình phạt khác nhau, trong đó có những vấn đề về xác định thiệt hại rất đáng chú ý. Từ nội dung trong các bản án, chúng ta phần nào thấy được thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật về cách xác định thiệt hại của các cơ quan tiến hành tố tụng hiện nay.

1. Thực tiễn về cách xác định thiệt hại của các cơ quan tiến hành tố tụng trong một số vụ án hình sự về tham nhũng, chức vụ, xâm phạm trật tự quản lý kinh tế

 [i] Vụ án “Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong thi hành công vụ” theo Bản án hình sự số 346/2019/HS-PT ngày 13/6/2019 của Toà án nhân dân (TAND) cấp cao tại Hà Nội

Thông qua Bản án hình sự số 346/2019/HS-PT ngày 13/6/2019 của Toà án nhân dân (TAND) cấp cao tại Hà Nội, vấn đề xác định thiệt hại được tóm lược như sau:

Bị cáo P.V.A.V đã lợi dụng chức vụ quyền hạn là nhân viên tình báo của Tổng cục 5, Bộ Công an (TC5), lợi dụng tổ chức bình phong (TCBP) là Công ty Cổ phần Xây dựng Bắc Nam và Công ty Cổ phần Nova Bắc Nam 79 để mua 07 tài sản là nhà và quyền sử dụng đất thuộc sở hữu của Nhà nước (TSNN) với giá rẻ, nhận các ưu đãi về thuế. Sau khi nhận chuyển nhượng TSNN, P.V.A.V đã làm thủ tục chuyển nhượng cho cá nhân mình và các cá nhân, tổ chức khác.

Ông P.V.A.V bị Toà án tuyên phạm tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong thi hành công vụ”. Thiệt hại trong vụ án được Hội đồng xét xử (HĐXX) phúc thẩm xác định như sau:

– Giá trị TSNN tại thời điểm P.V.A.V thực hiện hành vi phạm tội: 1.893.213.822.503 VNĐ (1)

– Giá trị TSNN tại thời điểm khởi tố vụ án: 2.916.825.000.000 VNĐ (2)

– Số tiền P.V.A.V đã thực tế thanh toán/nộp vào Ngân sách Nhà nước: 1.757.825.000.000 VNĐ (3)

* Hội đồng xét xử xác định thiệt hại: (1) – (3) = 1.893.213.822.503 VNĐ – 1.757.825.000.000 VNĐ = 135.388.822.503 VNĐ.[1]

Như vậy, trong vụ án này, cách tính thiệt hại của HĐXX phúc thẩm là lấy Giá trị TSNN tại thời điểm P.V.A.V thực hiện hành vi phạm tội trừ cho Số tiền thực tế P.V.A.V đã thanh toán/nộp cho Ngân sách nhà nước. Tức là thiệt hại được xác định tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội.

Liên quan đến Bản án này, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC) đã có Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm số 10/QĐ-VKSTC (ngày 23/9/2019), trong đó có nội dung kháng nghị về phần xác định thiệt hại do hành vi phạm tội của Bị cáo gây ra. Quan điểm của VKSNDTC là phải xác định thiệt hại tại thời điểm khởi tố vụ án, tức là lấy Giá trị TSNN tại thời điểm khởi tố trừ cho số tiền thực tế bị cáo đã nộp/thanh toán cho Ngân sách Nhà nước.

Tại Quyết định giám đốc thẩm số 14/2019/HS-GĐT ngày 05/12/2019 của Toà án nhân dân tối cao (TANDTC) đã bác phần kháng nghị về xác định lại thiệt hại của VKSNDTC, với lập luận như sau:

“Khoa học pháp lý và pháp luật hình sự đều quy định việc xác định thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra được xác định tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội. Đây là cơ sở để xác định trách nhiệm hình sự của bị cáo…. Trong vụ án này Toà án cấp sơ thẩm và Toà án cấp phúc thẩm xác định thiệt hại của vụ án là 07 tài sản đã mua/thuê trái phép, đang bị kê biên là đầy đủ, đúng bản chất vụ án và giá trị của nó được xác định tại thời điểm các bị cáo thực hiện hành vi phạm tội là đúng pháp luật”.[2]

Như vậy, trong vụ án này có hai quan điểm về xác định thiệt hại do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra:

– Quan điểm thứ nhất (Quan điểm của TANDTC): Thiệt hại được xác định tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội.

– Quan điểm thứ hai (Quan điểm của VKSNDTC): Thiệt hại được xác định tại thời điểm khởi tố vụ án.

[ii]. Vụ án “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí” và “Vi phạm các quy định về quản lý đất đai” theo Bản án phúc thẩm số 158/2020/HS-PT ngày 12/5/2020 của Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội.

Thông qua Bản án phúc thẩm số 158/2020/HS-PT ngày 12/5/2020 của Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, vấn đề xác định thiệt hại được tóm lược như sau:

Bị cáo P.V.A.V bị Toà án tuyên phạm tội “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí” và “Vi phạm các quy định về quản lý đất đai” với vai trò là đồng phạm với các Bị cáo khác là quan chức, người có chức vụ tại thành phố Đà Nẵng. Thiệt hại trong vụ án này được các cơ quan tiến hành tố tụng xác định như sau:

– Giá trị TSNN tại thời điểm P.V.A.V thực hiện hành vi phạm tội: Chưa được xác định (1)

– Giá trị TSNN tại thời điểm khởi tố: 20.583.394.503.000 VNĐ (2)

– Số tiền P.V.A.V thực tế thanh toán/nộp Ngân sách Nhà nước: 529.508.760.773 VNĐ (3)

* HĐXX xác định thiệt hại: (2) – (3) = 20.053.885.742.227 VNĐ[3]

Như vậy, trong vụ án này, cách tính thiệt hại của các cơ quan tiến hành tố tụng là lấy Giá trị TSNN tại thời điểm khởi tố trừ cho số tiền P.V.A.V thực tế thanh toán/nộp Ngân sách Nhà nước. Tức là Toà án xác định thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra được xác định tại thời điểm khởi tố vụ án, hoàn toàn khác so với cách tính tại Vụ án “Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong thi hành công vụ” theo Bản án hình sự số 346/2019/HS-PT ngày 13/6/2019 của Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội đã nêu ở vụ án thứ nhất nêu trên.

Như vậy, cùng một Toà án (TAND cấp cao tại Hà Nội) nhưng cách xác định thiệt hại tại Bản án phúc thẩm số 158/2020/HS-PT và Bản án phúc thẩm số 346/2019/HS-PT là hoàn toàn khác nhau, không thống nhất cho một vấn đề hình sự có tính chất như nhau.

[iii]. Vụ án Nguyễn Thành Tài và đồng phạm: “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí” xảy ra tại thành phố Hồ Chí Minh

Trong vụ án này, Bị cáo Nguyễn Thành Tài (nguyên là Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Chí Minh) và các đồng phạm bị TAND thành phố Hồ Chí Minh (cấp sơ thẩm) tuyên phạm tội “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí”. Trong vụ án này, cách xác định về thiệt hại cũng có sự khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng là Toà án và Viện kiểm sát.

Hội đồng xét xử sơ thẩm cho rằng tại thời điểm giao đất thực hiện dự án, nếu lựa chọn đúng hình thức giao đất đúng theo quy định pháp luật, tức phải giao đất qua đấu giá và giao đất có thu tiền sử dụng đất thì nhà nước sẽ thu được khoản tiền tương đương quyền sử dụng đất và tài sản trên đất theo kết luận của hội đồng định giá trong tố tụng hình sự là hơn 900 tỷ đồng. Nhưng với quyết định giao đất trái pháp luật của bị cáo Tài, thì nhà nước chỉ thu được số tiền hơn 647 tỷ đồng. Như vậy, cần xác định thiệt hại thực tế là số tiền nhà nước thất thu tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội của bị cáo Tài là 253 tỷ đồng, mới phù hợp với khoa học pháp lý và pháp luật hình sự[4]. Tức là, Hội đồng xét xử sơ thẩm đã xác định thời điểm tính thiệt hại là thời điểm các bị cáo thực hiện hành vi phạm tội.

Trong khi đó, vị đại diện Viện kiểm sát khi tranh luận tại phiên toà thì cho rằng thiệt hại cần được xác định tại thời điểm khởi tố vụ án là hơn 1.927 tỉ đồng theo cáo trạng của Viện KSND tối cao, không phải là hơn 252 tỉ đồng, tức tại thời điểm ông Nguyễn Thành Tài và đồng phạm thực hiện hành vi phạm tội như quan điểm của Hội đồng xét xử[5]. Hiện nay, Viện kiểm sát thành phố Hồ Chí Minh đã kháng nghị một phần bản án sơ thẩm, trong đó có nội dung về xác định thiệt hại.

2. Một số vấn đề cần trao đổi liên quan đến cách tính thiệt hại trong các tội phạm về tham nhũng, chức phạm, tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế

Việc xác định thiệt hại trong các vụ án kinh tế, tham nhũng nêu trên có ý nghĩa vô cùng quan trọng, là cơ sở để định tội danh, định khung hình phạt và xác định trách nhiệm bồi thường của các bị cáo, góp phần thu hồi tài sản của Nhà nước.

Thông qua 03 vụ án nêu trên, chúng ta thấy rõ ràng là chưa có sự thống nhất, hay nói đúng hơn là có sự mâu thuẫn trong cách xác định thiệt hại của các cơ quan tiến hành tố tụng. Trong đó, tồn tại 02 quan điểm:

Quan điểm thứ nhất: Thiệt hại phải được xác định tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội. Cách tính thiệt hại là lấy giá trị TSNN tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội trừ đi số tiền mà bị cáo đã thanh toán/nộp cho ngân sách nhà nước.

Quan điểm thứ hai: Thiệt hại phải được xác định tại thời điểm khởi tố vụ án. Cách tính thiệt hại là lấy giá trị TSNN tại thời điểm khởi tố trừ đi số tiền mà bị cáo đã thanh toán/nộp cho ngân sách nhà nước.

Nguyên nhân dẫn đến sự thiếu thống nhất như trên theo chúng tôi là bởi chưa có quy định cụ thể về cách xác định thiệt hại, thời điểm xác định thiệt hại dẫn đến các cơ quan tiến hành tố tụng còn lúng túng, áp dụng mỗi lúc một khác nhau, hoặc có cách hiểu khác nhau tùy vào quan điểm của mỗi cơ quan tiến hành tố tụng hoặc mỗi thời điểm xét xử như các bản án thực tế mà bài viết đề cập.

Hiện nay, Bộ luật Dân sự năm 2015 chỉ quy định chung chung về xác định thiệt hại, theo đó, Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm bao gồm: Tài sản bị mất, bị hủy hoại hoặc bị hư hỏng;  Lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất, bị giảm sút; Chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại; Thiệt hại khác do luật quy định.[6] Quy định này chỉ dừng lại ở việc liệt kê các thiệt hại được bồi thường, chưa có quy định rõ ràng về thời điểm xác định thiệt hại.

Trong pháp luật hình sự, Bộ Luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), cách tính thiệt hại không được quy định cụ thể, tuỳ vào hành vi phạm tội, khách thể bị tội phạm xâm phạm mà có những phương hướng tiếp cận về xác định thiệt hại cũng khác nhau. Trong trường hợp tội phạm xâm phạm, gây thiệt hại về vật chất thì người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định do hành vi phạm tội gây ra[7].

Ngày 30/12/2020, Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ Luật Hình sự trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ, có hiệu lực ngày 15/02/2021 (Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐT), trong đó có nội dung hướng dẫn xác định trị giá tài sản bị chiếm đoạt, thiệt hại do tội phạm tham nhũng, tội phạm khác về chức vụ gây ra như sau:

1. Trị giá tài sản bị chiếm đoạt làm căn cứ xử lý hình sự được xác định tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. Trường hợp tội phạm thực hiện liên tục, kéo dài thì trị giá tài sản bị chiếm đoạt được xác định tại thời điểm kết thúc hành vi phạm tội. Đối với trường hợp hành vi phạm tội đang diễn ra nhưng bị phát hiện, ngăn chặn thì trị giá tài sản bị chiếm đoạt được xác định tại thời điểm hành vi phạm tội bị phát hiện, ngăn chặn.

2. Thiệt hại tài sản làm căn cứ để xử lý hình sự tùy từng trường hợp cụ thể được xác định như sau:

a) Trường hợp thiệt hại xảy ra tại thời điểm tội phạm được thực hiện thì thiệt hại được xác định tại thời điểm này; đối với tội phạm liên tục, kéo dài thì thiệt hại được xác định tại thời điểm tội phạm được phát hiện ngăn chặn hoặc tội phạm kết thúc.

b) Trường hợp thiệt hại xảy ra hoặc kéo dài sau khi tội phạm được thực hiện hoặc sau khi tội phạm đã kết thúc thì thiệt hại được xác định tại thời điểm thiệt hại được ngăn chặn.

c) Trường hợp không thể xác định được thiệt hại theo hướng dẫn tại điểm a, điểm b khoản 2 Điều này thì thiệt hại được xác định tại thời điểm khởi tố vụ án.

3. Việc xem xét trách nhiệm dân sự thực hiện theo quy định của pháp luật dân sự.

Hướng dẫn xác định trị giá tài sản bị chiếm đoạt, thiệt hại do tội phạm tham nhũng, tội phạm khác về chức vụ gây ra của Hội đồng thẩm phán TANDTC cơ bản đáp ứng được yêu cầu về hoàn thiện pháp luật trong việc đấu tranh phòng chống tham nhũng. Tuy nhiên, phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP là tương đối hẹp, chỉ điều chỉnh, hướng dẫn về các tội phạm tham nhũng, chức vụ, không điều chỉnh, hướng dẫn về xác định thiệt hại trong các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, các tội phạm vi phạm về quản lý tài sản nhà nước, gây thất thoát, lãng phí. Thế nhưng, cách hiểu theo Nghị quyết cũng chưa được các cơ quan tiến hành tố tụng thống nhất, ngay cả sau khi Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP đã có hiệu lực thì Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hồ Chí Minh (trong vụ án Nguyễn Thành Tài và đồng phạm: “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí” xảy ra tại thành phố Hồ Chí Minh) vẫn kháng nghị phúc thẩm, yêu cầu xác định thiệt hại tại thời điểm khởi tố vụ án.

Nói như vậy để thấy rằng, yêu cầu về hoàn thiện pháp luật liên quan đến xác định tài sản bị chiếm đoạt, thiệt hại trong các vụ án xâm phạm trật tự quản lý kinh tế vẫn còn đặt ra trước và sau khi Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP có hiệu lực thi hành.

Liên quan đến việc xác định thiệt hại trong các vụ án về kinh tế, chúng tôi ủng hộ quan điểm rằng thiệt hại phải được xác định tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội.

Trong cả 03 vụ án nêu trên, giả định tại thời điểm giao đất, nếu lựa chọn đúng hình thức giao đất theo quy định của pháp luật (qua đấu giá) thì không có thiệt hại, Nhà nước sẽ thu được khoản tiền đúng với giá trị của TSNN tại thời điểm giao đất. Nhưng do quyết định giao đất là trái pháp luật nên Nhà nước chỉ thu được số tiền nhỏ hơn giá trị TSNN tại thời điểm giao đất. Như vậy, số tiền Nhà nước bị thiệt hại là số tiền bị thất thu, tức là chênh lệch giữa giá trị TSNN tại thời điểm giao đất (thời điểm các bị cáo thực hiện hành vi phạm tội) và số tiền Nhà nước thu vào. Cách lý giải này là phù hợp khoa học pháp lý hình sự, phù với lập luận của Toà án nhân dân tối cao tại Quyết định giám đốc thẩm số 14/2019/HS-GĐT ngày 05/12/2019[8] và Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP.

Đối với quan điểm thứ hai, quan điểm của Viện kiểm sát trong cả 03 vụ án nêu trên là phải xác định thiệt hại tại thời điểm khởi tố, tức là chênh lệch giữa giá trị TSNN tại thời điểm khởi tố với số tiền Nhà nước thu được tại thời điểm giao đất. Theo tác giả quan điểm này còn nhiều điểm chưa hợp lý, bởi các lý do sau:

Thứ nhất, tại thời điểm khởi tố, giá trị TSNN (mà chủ yếu là quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất) đã tăng lên gấp nhiều lần so với thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội, nếu lấy giá đất tại thời điểm khởi tố để áp dụng cho hành vi phạm tội đã thực hiện vài năm trước đó thì có phần vô lý, vì các bị cáo không thể lường trước được thiệt hại của “tương lai”, hơn nữa thiệt hại theo cách xác định của Viện Kiểm sát còn được quyết định bởi một phần là do cơ chế thị trường đã đẩy giá đất lên thì càng lại không có cơ sở để các bị cáo biết trước được.

Giả sử sau khi bị cáo được giao đất (thường là các đồng phạm như P.V.A.V, những người được giao/ mua được TSNN với giá rẻ) đã đầu tư, phát triển làm nâng giá trị TSNN lên nhiều lần, thì theo cách tính thiệt hại của Viện Kiểm sát thì khi các bị cáo làm cho khu đất có giá trị càng cao thì tội bị cáo càng nặng, trách nhiệm bồi thường của bị cáo càng nhiều. Ngược lại, nếu bị cáo làm giảm sút giá trị của TSNN thì tội lại càng nhẹ, như vậy là không hợp lý. Trách nhiệm hình sự không thể xác định lên hay xuống theo giá trị thị trường tại thời điểm khởi tố vụ án.

Thứ hai, áp dụng theo cách tính thiệt hại của Viện kiểm sát dễ dẫn đến những hoạt động xét lại trong công tác quản trị (nhất là quản lý đất đai) của các lãnh đạo các địa phương. Vào thời điểm hiện nay, giá trị quyền sử dụng đất đã tăng lên rất nhiều lần so với những năm trước đó. Nhiều vị lãnh đạo, cán bộ quản lý đất đai trong công tác giao đất để phát triển kinh tế, xã hội đã có những quyết định đột phá như giảm tiền sử dụng đất đối với những tổ chức, cá nhân sớm hoàn thành nghĩa vụ nộp tiền sử dụng đất, dẫn đến thu không đủ tiền sử dụng đất theo quy định của pháp luật. Mặc khác, trong công tác quản lý đất đai, không tránh khỏi một số lãnh đạo đã có những sai sót trong việc áp dụng giá đất tại thời điểm giao đất, cho thuê đất. Mặc dù tại thời điểm giao đất, thất thoát cho tài sản Nhà nước là không đáng kể nhưng nếu áp dụng theo cách tính của Viện kiểm sát, lấy giá đất tại thời điểm khởi tố (giá đất hiện nay) để làm cơ sở xem xét trách nhiệm hình sự, trách nhiệm bồi thường thì tội của các bị cáo là rất nặng. Điều này là rất đang lo ngại, tạo ra những tiền lệ không hay cho vấn đề quản trị đất đai, gây lo lắng, sợ hãi cho các cấp quản lý đất đai tại các địa phương.

Thứ ba, trong trường hợp pháp luật không có quy định về một vấn đề hoặc quy định không rõ ràng thì theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội, các cơ quan tiến hành tố tụng phải xử lý theo hướng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người phạm tội. Cách tính của Viện Kiểm sát làm tăng thêm trách nhiệm của người phạm tội là không hợp lý.

3. Một số gợi mở hoàn thiện pháp luật về xác định thiệt hại trong các vụ án xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, tội phạm về chức vụ, tham nhũng

[i] Xem xét sửa đổi, bổ sung phạm vi áp dụng của Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP cho các tội danh khác để áp dụng thống nhất việc xác định thiệt hại trong tố tụng hình sự

Tinh thần đấu tranh phòng chống tham nhũng càng mạnh mẽ thì việc hoàn thiện các quy định pháp luật càng cần thiết để đảm bảo các vụ án được xét xử công minh, nhằm răn đe, trừng trị đối với các hành vi vi phạm, đồng thời góp phần thu hồi tài sản Nhà nước bị thất thoát, lãng phí tham nhũng.

Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP được thông qua đã góp phần thống nhất áp dụng pháp luật trong việc xác định trị giá tài sản bị chiếm đoạt, thiệt hại do tội phạm tham nhũng, tội phạm khác về chức vụ gây ra, điều này có thể hiểu là phạm vi Nghị quyết áp dụng cho các tội phạm thuộc Chương XIII của Bộ luật hình sự[9]. Tuy nhiên, các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế thuộc Chương XVIII (chủ thể phạm tội nhiều trường hợp là người có chức vụ, đồng thời các tội danh liên quan đến hoạt động quản lý đất đai, đấu thầu, đấu giá… cũng xâm phạm đến tài sản nhà nước) do đó cũng cần có sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Ngoài tài sản nhà nước thì tài sản của các cá nhân, tổ chức khác cũng cần bảo vệ và cần có sự thống nhất áp dụng quy định của pháp luật, do đó cần có sự điều chỉnh tương tự như Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP.

Trước những yêu cầu về hoàn thiện pháp luật hình sự trong công tác cải cách tư pháp hình sự. Thông qua 03 vụ án nêu trên, tác giả kiến nghị Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có thể điều chỉnh phạm vi áp dụng của Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP, và bổ sung các quy định phù hợp để áp dụng luôn với cả các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và các tội phạm khác có yêu cầu xác định thiệt hại.

Trường hợp khác, có thể ban hành Nghị quyết mới để hướng dẫn cách xác định thiệt hại (và các tình tiết cấu thành tội phạm, định khung hình phạt…) đối với các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và các tội danh khác có liên quan.

[ii] Xem xét, cân nhắc đề xuất phát triển thành án lệ đối với những trường hợp đặc thù liên quan đến cách xác định thiệt hại trong các vụ án có liên quan đến quản lý tài sản nhà nước là nhà, đất công sản

Hiện nay, đã có nhiều Bản án, Quyết định giám đốc thẩm liên quan đến vấn đề xác định thiệt hại liên quan đến nhà, đất thuộc quyền sở hữu, sử dụng của nhà nước, HĐTP TANDTC có thể cân nhắc, nghiên cứu, phát triển thành án lệ để góp phần thống nhất áp dụng pháp luật.

Thông qua nghiên cứu các vụ án gần đây, Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có thể xem xét phát triển Quyết định giám đốc thẩm số 14/2019/HS-GĐT ngày 05/12/2019, phần nhận định về xác định thiệt hại trong vụ án, trang 18, 19 thành án lệ, cụ thể là nội dung:

“Về xác định thiệt hại trong vụ án: Khoa học pháp lý và pháp luật hình sự đều quy định việc xác định thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra được xác định tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội. Đây là cơ sở để xác định trách nhiệm hình sự của bị cáo. Tại Kết luận điều tra số 147/KLĐT – 01 ngày 28/12/2018, Cơ quan điều tra Bộ Công an xác định hậu quả của vụ án là 135.388.822.503 đồng – là số tiền chênh lệch của 07 tài sản Nhà nước được chỉ định bán và cho thuê quyền sử dụng đất không qua đấu giá theo quy định của pháp luật tại thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội để làm cơ sở truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bị cáo. Thiệt hại được giám định tại các thời điểm khác nhau như: khởi tố vụ án, xét xử vụ án, thi hành án để làm cơ sở xem xét trách nhiệm dân sự, trách nhiệm thi hành án, giải quyết mối quan hệ dân sự với người thứ ba … Trong vụ án này, Toà án cấp sơ thẩm và Toà án cấp phúc thẩm xác định thiệt hại của vụ án là 07 tài sản đã mua/thuê trái phép, đang bị kê biên là đầy đủ, đúng bản chất vụ án và giá trị của nó được xác định tại thời điểm các bị cáo thực hiện hành vi phạm tội là đúng pháp luật.”.[10]

Với những vụ án đặc thù, ngoài cơ sở pháp lý áp dụng chung các quy phạm pháp luật, nếu có án án lệ để áp dụng trong thực tiễn xét xử sẽ đảm bảo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật, tránh tình trạng mỗi bản án có những nhận định khác nhau, mỗi cơ quan có những đánh giá khác nhau khi giải quyết các vụ án.

Trên đây là một số ý kiến, bình luận của tác giả liên quan đến vấn đề xác định thiệt hại trong các vụ án về xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, tội phạm về chức vụ, tham nhũng. Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các độc giả.

Luật sư Lê Cao & Luật sư Nguyễn Công Tín

Công ty Luật FDVN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bản án hình sự số 346/2019/HS-PT ngày 13/6/2019 của Toà án nhân dân (TAND) cấp cao tại Hà Nội

[2] Quyết định giám đốc thẩm số 14/2019/HS-GĐT ngày 05/12/2019 của Toà án nhân dân tối cao

[3] Bản án phúc thẩm số 158/2020/HS-PT ngày 12/5/2020 của Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội

[4] https://baodautu.vn/vu-ong-nguyen-thanh-tai-thu-hoi-khu-dat-vang-8-12-le-duan-d129883.html, truy cập ngày 01/6/2021

[5] https://thanhnien.vn/thoi-su/vu-dat-vang-8-12-le-duan-ong-nguyen-thanh-tai-va-4-dong-pham-khang-cao-1287937.html, truy cập ngày 01/6/2021

[6] Điều 589 Bộ luật dân sự 2015

[7] Khoản 1 Điều 48 Bộ Luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017): Người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định do hành vi phạm tội gây ra.

[8] Quyết định giám đốc thẩm số 14/2019/HS-PT ngày 05/12/2019 của Toà án nhân dân tối cao.

[9] Điều 1, Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP ngày 30/12/2020 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của bộ luật hình sự trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ;

[10] Quyết định giám đốc thẩm số 14/2019/HS-GĐT ngày 05/12/2019, trang 18, 19.

Bài viết liên quan

Hỗ trợ online